Πού τελειώνει το wellness, η πίστη ή η προσωπική πεποίθηση και πού αρχίζει η παράνομη άσκηση ιατρικής, η παραπλάνηση ή η απάτη; Μια ασυνήθιστη συνέντευξη με ένα γλωσσικό μοντέλο.
Ένα βίντεο στο TikTok. Ένα εντυπωσιακό «πριν και μετά». Λέξεις που ακούγονται επιστημονικές – «συχνότητες», «ενεργειακή εξισορρόπηση», «αποτοξίνωση», «κυτταρική επανεκκίνηση». Ή, σε μια εντελώς διαφορετική εκδοχή, μια υπόσχεση που ντύνεται με θρησκευτική αυθεντία.
Και στο τέλος η ίδια περίπου φράση:
«Μπορώ να σε θεραπεύσω».
Πότε ένας άνθρωπος προσφέρει απλώς μια υπηρεσία ευεξίας, μια εναλλακτική πρακτική ή μια θρησκευτική εμπειρία και πότε περνά τη γραμμή προς την παράνομη άσκηση ιατρικής, την παραπλάνηση ή ακόμη και την απάτη;
Αποφάσισα να θέσω τις ερωτήσεις σε ένα γλωσσικό μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης, το Claude. Οι απαντήσεις επιμελήθηκαν και οι συγκεκριμένες νομικές αναφορές ελέγχθηκαν πριν από τη δημοσίευση – και καλά κάναμε: σε μία από τις πρώτες απαντήσεις του το μοντέλο ανέφερε την παλαιότερη ποινή για την αντιποίηση ιατρικού λειτουργήματος, ενώ ο νόμος είχε ήδη αλλάξει. Ένα χρήσιμο μάθημα από μόνο του: η ΤΝ μπορεί να ακούγεται βέβαιη χωρίς να έχει δίκιο. Είναι εργαλείο, όχι αυθεντία.
Δρ Ροδαφηνός: Γιατί οφείλουμε να εξετάσουμε το θέμα με τις ψευδοθεραπείες;
Claude: Η αρρώστια και η αβεβαιότητα ενεργοποιούν μια από τις ισχυρότερες ανθρώπινες ανάγκες: την ανάγκη για ελπίδα και έλεγχο.
Όταν κάποιος φοβάται, πονάει ή έχει δοκιμάσει πολλές λύσεις χωρίς αποτέλεσμα, η υπόσχεση «εγώ μπορώ να σε βοηθήσω εκεί που οι άλλοι απέτυχαν» αποκτά τεράστια δύναμη.
Και ο άνθρωπος που πιστεύει κάτι ατεκμηρίωτο δεν είναι αναγκαστικά αφελής. Μπορεί απλώς η ανάγκη του για μια λύση να είναι, εκείνη τη στιγμή, ισχυρότερη από την ικανότητά του να αξιολογήσει ψύχραιμα τα στοιχεία.
Αυτό κάνει την εκμετάλλευση της ελπίδας τόσο αποτελεσματική.
Δρ Ροδαφηνός: Τι προβλέπει ο νόμος στην Ελλάδα;
Claude: Υπάρχει ειδική διάταξη για την αντιποίηση ιατρικού λειτουργήματος, το άρθρο 339 του Ν. 4512/2018. Μετά την τροποποίησή του το 2025, για τη βασική περίπτωση προβλέπεται φυλάκιση έως τρία έτη και χρηματική ποινή έως 60.000 ευρώ.
Το κρίσιμο όμως δεν είναι αν κάποιος έχει μια αλλόκοτη θεωρία για την υγεία.
Η νομοθεσία αφορά συγκεκριμένες πράξεις: μεταξύ άλλων, τη χρήση του τίτλου του ιατρού χωρίς τα απαιτούμενα προσόντα και την ανάληψη διάγνωσης ή θεραπείας ή την προβολή εκτέλεσης ιατρικών πράξεων από πρόσωπο που δεν έχει το σχετικό δικαίωμα.
Άρα χρειάζεται προσοχή:
Το παράξενο δεν σημαίνει αυτομάτως εγκληματικό.
Η σωστή ερώτηση είναι: ποιος κάνει τι, με ποια ιδιότητα και τι ακριβώς υπόσχεται;
Δρ Ροδαφηνός: Άρα κάποιος μπορεί να προσφέρει «ενεργειακές συνεδρίες»;
Claude: Δεν αρκεί η ταμπέλα για να απαντήσουμε.
Το ίδιο ισχύει και όταν κάποιος αποφεύγει τον τίτλο «ιατρός» και χρησιμοποιεί όρους όπως «θεραπευτής», «ολιστικός θεραπευτής» ή «σύμβουλος υγείας». Ο τίτλος από μόνος του δεν κρίνει τη νομιμότητα· σημασία έχουν οι πράξεις που πράγματι διενεργεί, οι ισχυρισμοί που προβάλλει και τα προσόντα που διαθέτει. Με άλλα λόγια, μια διαφορετική ταμπέλα δεν μετατρέπει αυτομάτως μια ιατρικού χαρακτήρα δραστηριότητα σε απλό wellness.
Άλλο:
«Κάνω συνεδρίες χαλάρωσης και ευεξίας».
Και άλλο:
«Μπορώ να διαγνώσω τι έχεις».
Ή:
«Η μέθοδός μου θεραπεύει τον καρκίνο».
Ή:
«Σταμάτα τα φάρμακά σου – δεν τα χρειάζεσαι».
Δεν είναι μια συγκεκριμένη μαγική λέξη που καθορίζει τα πάντα. Μετρά το συνολικό πλαίσιο: τι πράγματι κάνει κάποιος, ποια ιδιότητα επικαλείται, τι προσόντα παρουσιάζει, πώς διαφημίζεται και τι υπόσχεται στον πολίτη.
Η επιστημονικοφανής γλώσσα μπορεί να λειτουργεί ως σκηνικό αυθεντίας. Αλλά ένας όρος με έξι συλλαβές δεν γίνεται επιστημονικός επειδή ακούγεται σαν να βγήκε από εργαστήριο.
Δρ Ροδαφηνός: Και αν κάποιος είναι πραγματικός γιατρός αλλά εφαρμόζει μια μέθοδο χωρίς καλή επιστημονική τεκμηρίωση;
Claude: Είναι διαφορετική περίπτωση.
Δεν πρέπει να βάζουμε στην ίδια κατηγορία έναν άνθρωπο χωρίς ιατρικά προσόντα που εμφανίζεται ως γιατρός και έναν αδειοδοτημένο γιατρό που χρησιμοποιεί μια αμφισβητούμενη ή ατεκμηρίωτη πρακτική.
Στη δεύτερη περίπτωση δεν έχουμε, μόνο και μόνο γι’ αυτό, αντιποίηση ιατρικού λειτουργήματος. Μπορεί όμως, ανάλογα με τα περιστατικά, να προκύπτουν θέματα δεοντολογίας, επαγγελματικής ευθύνης, ενημέρωσης του ασθενούς ή προστασίας του καταναλωτή.
Το επιστημονικά ατεκμηρίωτο και το ποινικά παράνομο δεν είναι συνώνυμα.
Δρ Ροδαφηνός: Να βάλω ένα πιο ευαίσθητο παράδειγμα. Τι γίνεται όταν, σε ένα υποθετικό παράδειγμα, ένας θρησκευτικός λειτουργός παρουσιάζει ένα αντικείμενο –για παράδειγμα μια «Αγία Ζώνη»– όχι απλώς ως αντικείμενο πίστης ή πνευματικής παρηγοριάς, αλλά με συγκεκριμένο ισχυρισμό ότι μπορεί να θεραπεύσει μια ασθένεια;
Claude: Εκεί χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Η προσευχή, η ευλογία, η πίστη στο θαύμα, το προσκύνημα ή ένα θρησκευτικό σύμβολο ανήκουν σε διαφορετικό πεδίο από την ιατρική. Η θρησκευτική ελευθερία προστατεύεται και κανείς δεν θα μπορούσε σοβαρά να ισχυριστεί ότι η πίστη σε ένα θαύμα αποτελεί από μόνη της παράνομη πράξη.
Οι ερωτήσεις όμως αλλάζουν όταν οποιοσδήποτε –ιερέας, γκουρού, μέντιουμ ή «θεραπευτής»– παρουσιάζει ως βεβαιότητα ότι μπορεί να θεραπεύσει συγκεκριμένη ασθένεια, αποτρέπει τον ασθενή από την ιατρική φροντίδα ή συνδέει συγκεκριμένη υπόσχεση ίασης με χρήματα, αγορά ή οικονομική προσφορά.
Τότε δεν εξετάζουμε αν κάποιος έχει δικαίωμα να πιστεύει στο θαύμα.
Εξετάζουμε τι ακριβώς υποσχέθηκε, τι έκανε και τι ζήτησε ως αντάλλαγμα.
Δρ Ροδαφηνός: Άρα πρέπει να εφαρμόζουμε τα ίδια κριτήρια σε όλους;
Claude: Ναι.
Αν αλλάζουμε κριτήριο ανάλογα με το αν κάποιος φορά λευκή ποδιά, ράσο, κοστούμι ή έχει 300.000 followers, τότε δεν έχουμε κριτήριο.
Η ερώτηση πρέπει να παραμένει η ίδια:
Τι ιδιότητα επικαλείται; Τι υπόσχεται; Τι κάνει; Και τι ζητά από τον άλλον να δώσει ή να εγκαταλείψει;
Δρ Ροδαφηνός: Πότε μπαίνει στη συζήτηση η απάτη;
Claude: Η απάτη είναι διαφορετικό αδίκημα και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σαν γενική ετικέτα για οτιδήποτε θεωρούμε ψευδοεπιστημονικό.
Το άρθρο 386 του Ποινικού Κώδικα αφορά, σε γενικές γραμμές, την εν γνώσει παρουσίαση ψευδών γεγονότων ως αληθινών ή την αθέμιτη απόκρυψη αληθινών γεγονότων, όταν προκαλείται περιουσιακή βλάβη με σκοπό παράνομου περιουσιακού οφέλους.
Άρα το:
«Αυτή η θεραπεία δεν έχει αξιόπιστη επιστημονική τεκμηρίωση»
δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με:
«Αυτός που την πουλά είναι απατεώνας».
Το δεύτερο απαιτεί συγκεκριμένα στοιχεία.
Δρ Ροδαφηνός: Κι αν ο ίδιος πιστεύει ειλικρινά σε αυτό που κάνει;
Claude: Η ειλικρινής πίστη δεν είναι μαγική ασπίδα απέναντι σε κάθε μορφή ευθύνης. Από την άλλη, ούτε μπορούμε να αποκαλούμε απατεώνα οποιονδήποτε πιστεύει σε μια ατεκμηρίωτη μέθοδο.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο:
«Αυτός ο ισχυρισμός δεν υποστηρίζεται από αξιόπιστα στοιχεία»
και στο:
«Αυτός ο άνθρωπος διαπράττει απάτη».
Το πρώτο αξιολογεί έναν ισχυρισμό.
Το δεύτερο κατηγορεί ένα πρόσωπο για συγκεκριμένη συμπεριφορά.
Δρ Ροδαφηνός: Υπάρχει προστασία μόνο μέσω του Ποινικού Κώδικα;
Claude: Όχι. Υπάρχει και η νομοθεσία προστασίας του καταναλωτή.
Μια εμπορική πρακτική μπορεί να είναι προβληματική όταν χρησιμοποιεί ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες που μπορούν να επηρεάσουν την απόφαση του καταναλωτή. Αυτό μπορεί να αφορά τα αποτελέσματα μιας υπηρεσίας, τα επιστημονικά δεδομένα που επικαλείται κάποιος ή ακόμη και τα επαγγελματικά του προσόντα.
Στα social media αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.
Μέσα σε ένα βίντεο τριάντα δευτερολέπτων μπορεί κάποιος να συνδυάσει λευκή ποδιά, έναν εντυπωσιακό τίτλο, επιστημονικοφανή ορολογία, δύο συγκινητικές μαρτυρίες και ένα κουμπί «κλείσε συνεδρία».
Η εικόνα της αυθεντίας μπορεί να πουληθεί πολύ γρηγορότερα από την πραγματική αυθεντία.
Δρ Ροδαφηνός: Πώς μπορεί ο πολίτης να ξέρει ποιος είναι πράγματι αυτό που δηλώνει;
Claude: Εδώ υπάρχει περιθώριο για κάτι πολύ πρακτικό.
Για τους γιατρούς λειτουργεί ήδη online Εθνικό Μητρώο Ιατρών του Πανελλήνιου Ιατρικού Συλλόγου. Η λογική αυτή θα μπορούσε να επεκταθεί σε ένα ενιαίο δημόσιο portal επαλήθευσης αδειοδοτούμενων επαγγελματιών υγείας.
Ο πολίτης θα μπορούσε να γράφει ένα όνομα και, όπου το επιτρέπει η νομοθεσία, να βλέπει σε λίγα δευτερόλεπτα ποια επαγγελματική ιδιότητα έχει πράγματι το πρόσωπο, ποια αναγνωρισμένη ειδικότητα διαθέτει και ποιος επίσημος φορέας επιβεβαιώνει την άδεια ή την εγγραφή του.
Εξίσου σημαντικό θα ήταν να γίνεται σαφές πότε ένας τίτλος όπως «θεραπευτής», «ολιστικός σύμβουλος» ή άλλη εντυπωσιακή ονομασία δεν αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο αδειοδοτούμενο επάγγελμα υγείας.
Όχι για να απαγορευτεί το wellness.
Αλλά για να γνωρίζει ο πολίτης τι ακριβώς αγοράζει και από ποιον.
Δρ Ροδαφηνός: Πού θα έπρεπε να δώσει προτεραιότητα η Πολιτεία;
Claude: Εκεί όπου η πιθανή βλάβη είναι μεγαλύτερη.
Πρώτα σε μη εξουσιοδοτημένες πράξεις που μπορούν να προκαλέσουν άμεση σωματική βλάβη. Έπειτα σε ανθρώπους που στοχεύουν ασθενείς με σοβαρές ή χρόνιες παθήσεις και τους υπόσχονται θεραπεία ή τους ενθαρρύνουν να εγκαταλείψουν αποδεδειγμένη ιατρική φροντίδα.
Και πολύ ψηλά θα έβαζα την ψευδή ή παραπλανητική παρουσίαση προσόντων.
Γιατί μερικές φορές αυτό που αγοράζει ο πελάτης δεν είναι καν η «θεραπεία».
Είναι η πεποίθηση ότι απέναντί του βρίσκεται ένας ειδικός.
Δρ Ροδαφηνός: Γιατί τέτοιες υποσχέσεις είναι τόσο πειστικές;
Claude: Επειδή συνδυάζουν βεβαιότητα, προσωπικές ιστορίες, επιστημονικοφανή γλώσσα, μαρτυρίες «θεραπευμένων» ανθρώπων και μια απλή εξήγηση για ένα πολύπλοκο πρόβλημα.
Συχνά υπάρχει και ένας εχθρός:
«Οι γιατροί δεν θέλουν να το ξέρεις».
«Οι φαρμακευτικές το κρύβουν».
«Η επιστήμη δεν το έχει καταλάβει ακόμη».
Η πραγματική επιστήμη έχει ένα επικοινωνιακό μειονέκτημα: είναι υποχρεωμένη να παραδέχεται την αβεβαιότητα.
Λέει «δεν ξέρουμε ακόμη», «αυτές είναι οι πιθανότητες», «μπορεί να βοηθήσει, αλλά όχι όλους».
Ο πωλητής του θαύματος έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα:
δεν χρειάζεται ποτέ να πει “δεν ξέρω”.
Δρ Ροδαφηνός: Μπορεί ποτέ να «καθαρίσει» πλήρως αυτός ο χώρος;
Claude: Πιθανότατα όχι – και ίσως αυτός να είναι λάθος στόχος.
Δεν θα εξαφανίσουμε την ανθρώπινη ανάγκη για ελπίδα, νόημα και έλεγχο. Ούτε πρέπει μια δημοκρατική κοινωνία να γίνει αστυνομία πεποιθήσεων.
Μπορούμε όμως να μειώσουμε τη βλάβη: να ελέγχουμε ποιος εμφανίζεται ως επαγγελματίας υγείας, να κάνουμε τα προσόντα εύκολα επαληθεύσιμα, να αντιμετωπίζουμε τους παραπλανητικούς ισχυρισμούς και να εκπαιδεύουμε τους πολίτες να μη ρωτούν μόνο:
«Κι αν λειτουργεί;»
Αλλά:
«Πώς το ξέρουμε;»
Πέντε ερωτήσεις πριν εμπιστευτείς μια «θαυματουργή» θεραπεία
- Ποιος ακριβώς μου το προτείνει; Ποια είναι τα πραγματικά και επαληθεύσιμα προσόντα του; Ένα «Dr», μια λευκή ποδιά, ένα ράσο ή χιλιάδες followers δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ειδίκευση.
- Τι ακριβώς υπόσχεται; Ευεξία, χαλάρωση και πνευματική παρηγοριά ή διάγνωση και θεραπεία συγκεκριμένης ασθένειας;
- Πού είναι τα στοιχεία; Μαρτυρίες, φωτογραφίες «πριν και μετά» και εντυπωσιακή ορολογία δεν ισοδυναμούν με επιστημονική τεκμηρίωση.
- Μου ζητά να εγκαταλείψω κανονική ιατρική φροντίδα; Η προτροπή να διακόψει κάποιος φάρμακα, εξετάσεις ή θεραπεία χωρίς κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση είναι σοβαρό προειδοποιητικό σημάδι.
- Μου προσφέρει βοήθεια ή μου πουλά βεβαιότητα; Όσο πιο πολύπλοκη είναι μια ασθένεια, τόσο πιο επιφυλακτικοί πρέπει να είμαστε απέναντι σε απόλυτες εγγυήσεις.
Και δεν αφορά μόνο τους «θεραπευτές»
Η ίδια κριτική στάση χρειάζεται απέναντι σε πολιτικούς, influencers, διαφημιστές, δημοσιογράφους – ακόμη και απέναντι στην ίδια την ΤΝ. Το κύρος, η αυτοπεποίθηση, η επανάληψη και η επίκληση «στοιχείων» μπορούν να κάνουν έναν ισχυρισμό να ακούγεται πειστικός χωρίς να είναι αληθινός. Οι χρήσιμες ερωτήσεις παραμένουν ίδιες: Ποια είναι η πηγή; Πώς το ξέρουμε; Τι στοιχεία το στηρίζουν; Και ποιος ωφελείται αν το πιστέψω; Η κριτική σκέψη δεν είναι άμυνα απέναντι σε μία κατηγορία ανθρώπων. Είναι άμυνα απέναντι στην πειθώ χωρίς επαρκή τεκμηρίωση.
Το παράδοξο της συνέντευξης
Υπάρχει τελικά μια ωραία ειρωνεία.
Ρώτησα ένα εργαλείο ΤΝ για ανθρώπους που χρησιμοποιούν την επίφαση αυθεντίας για να πείσουν τους άλλους – και η ίδια η ΤΝ μού έδωσε αρχικά, με απόλυτη αυτοπεποίθηση, μια ξεπερασμένη πληροφορία.
Δεν είναι επιχείρημα εναντίον της τεχνητής νοημοσύνης.
Είναι επιχείρημα υπέρ μιας πολύ παλιάς ανθρώπινης συνήθειας:
του ελέγχου.
Είτε απέναντί μας βρίσκεται ένας «θεραπευτής», ένας influencer, ένας επιστήμονας, ένας ιερέας, ένας πολιτικός, ένας δημοσιογράφος ή ένα γλωσσικό μοντέλο, η ερώτηση παραμένει ίδια:
Πώς το ξέρεις;
Και ίσως αμέσως μετά:
Ποιος κερδίζει αν το πιστέψω;
Ο Δρ Άγγελος Ροδαφηνός είναι ακαδημαϊκός ψυχολόγος και συγγραφέας του βιβλίου Λογική και Παραλογική. Σπούδασε και εργάστηκε σε 13 πανεπιστήμια στην Αμερική, Αυστραλία, Κύπρο και Ελλάδα.
Σημείωση μεθοδολογίας
Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε με το γλωσσικό μοντέλο Claude. Ό,τι λάθος είναι της ΤΝ. Ό,τι έξυπνο, ανθρώπινο και χρήσιμο ανήκει στον Δρ Ρο, που έκανε τις σωστές προτροπές, τη σωστή επεξεργασία, και τις σωστές ερωτήσεις.
Η αναφορά σε ιερέα ή ευλογημένο αντικείμενο χρησιμοποιείται ως υποθετικό παράδειγμα για τη διάκριση ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη και σε συγκεκριμένους ισχυρισμούς θεραπείας και δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο, ναό, μονή ή περιστατικό.
Η ΤΝ δεν αποτελεί νομική ή ιατρική πηγή και το άρθρο δεν συνιστά εξατομικευμένη νομική ή ιατρική συμβουλή.
Νομοθετικές και θεσμικές αναφορές: άρθρο 339 Ν. 4512/2018, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 66 Ν. 5172/2025· άρθρο 386 Ποινικού Κώδικα· Ν. 2251/1994 περί προστασίας καταναλωτών· άρθρο 13 του Συντάγματος· Εθνικό Μητρώο Ιατρών Πανελλήνιου Ιατρικού Συλλόγου.
