Το περιστατικό στην Αριζόνα αποκαλύπτει τον ανθρωπολογικό κίνδυνο μιας ιατρικής που αντικαθιστά τη φυσική παρατήρηση με ψυχρές διαδικασίες και επαναφέρει το αίτημα για σύνεση μπροστά στο μυστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης.
Μια οικογενειακή τραγωδία που έγινε εφιάλτης
Την ώρα που εκατομμύρια Αμερικανοί παρακολουθούσαν το Super Bowl, στην ήσυχη πόλη Γκίλμπερτ της Αριζόνα μια οικογένεια βίωνε την απόλυτη φρίκη. Ο δεκαοχτάμηνος Βίνσεντ Λορέντσο Φιορντιλίνο ξέφυγε από την προσοχή των ενηλίκων κατά τη διάρκεια μιας γιορτής στον κήπο και βρέθηκε να επιπλέει μπρούμυτα στην πισίνα του σπιτιού του, χωρίς κανείς να γνωρίζει πόση ώρα είχε παραμείνει κάτω από το νερό.
Οι συγγενείς ξεκίνησαν αμέσως μαλάξεις καρδιάς και ειδοποίησαν τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, που συνέχισαν την προσπάθεια ανάνηψης ακόμα και μέσα στο ασθενοφόρο. Στο νοσοκομείο, γιατροί και νοσηλευτές έδωσαν μάχη για πάνω από μία ώρα, ώσπου λίγο μετά τις έξι το απόγευμα ο υπεύθυνος ιατρός διέκοψε οριστικά κάθε προσπάθεια και κήρυξε το παιδί νεκρό.
Τα σημάδια ζωής που αγνοήθηκαν
Αυτό που συνέβη στη συνέχεια καταδεικνύει την αλαζονεία που μπορεί να κρύβεται πίσω από τη λευκή μπλούζα. Η μητέρα, παρατηρώντας τον μικρό γιο της, ρώτησε τους υγειονομικούς γιατί το στήθος του εξακολουθούσε να ανεβοκατεβαίνει. Μια νοσηλεύτρια ανέφερε ότι ένιωθε σφυγμό. Δύο αστυνομικοί, παρόντες στο νοσοκομείο, διαβεβαίωσαν ότι έβλεπαν τον θώρακα να ανασηκώνεται επανειλημμένα σαν να ανέπνεε και παρότρυναν τον γιατρό να επανεκτιμήσει την κατάσταση.
Η απάντηση του γιατρού ήταν αποστομωτική: «Αφήστε με να κάνω τη δουλειά μου· σπούδασα ιατρική για κάποιον λόγο». Για εκείνον, οι αναπνευστικές κινήσεις ήταν απλά αντανακλαστικά οφειλόμενα στον αέρα που είχε εμφυσηθεί στους πνεύμονες κατά τις μαλάξεις. Ο θάνατος είχε κριθεί, το πρωτόκολλο είχε τηρηθεί, και στις 19:23 το άψυχο, υποτίθεται, σώμα του βρέφους μεταφέρθηκε στον ψυκτικό θάλαμο του νεκροτομείου.
Το «θαύμα» λίγο πριν τα μεσάνυχτα
Λίγη ώρα πριν το ρολόι δείξει δώδεκα, το σοκ έγινε απίστευτη ανακούφιση: οι υπάλληλοι του νεκροτομείου άνοιξαν την πόρτα του θαλάμου για να παραλάβουν το πτώμα και διαπίστωσαν ότι το παιδί ανέπνεε και η καρδιά του χτυπούσε φυσιολογικά. Ο μικρός Βίνσεντ ήταν ζωντανός. Αεροδιακομίστηκε άμεσα στο παιδιατρικό νοσοκομείο του Φοίνιξ, όπου κατάφεραν να τον σταθεροποιήσουν. Σήμερα το αγόρι είναι καλά, μολονότι οι νευρολογικές επιπτώσεις του πνιγμού παραμένουν άγνωστες.
Πέρα από το ιατρικό λάθος: ένα ανθρωπολογικό ζήτημα
Αυτή η είδηση δεν αφορά απλώς μια περίπτωση κακής εκτίμησης. Θέτει ένα ριζικό ερώτημα που υπερβαίνει το μεμονωμένο λάθος και ρίχνει σκοτεινό φως στον σύγχρονο τρόπο που ορίζουμε τον θάνατο: τι είναι, άραγε, ο θάνατος σήμερα;
Για αιώνες η ιατρική αντιμετώπιζε τον θάνατο ως φυσικό γεγονός, όχι ως τεχνική απόφαση. Ο γιατρός δεν «αποφάσιζε» ότι κάποιος είχε πεθάνει, απλώς αναγνώριζε το γεγονός, και μάλιστα με μεγάλη σύνεση, γνωρίζοντας ότι τα άκρα της ζωής είναι τυλιγμένα σε ένα πέπλο μυστηρίου. Η παραδοσιακή ιατρική είχε διδαχθεί, μέσα και από τα λάθη της, ότι υπήρχαν οι επονομαζόμενες «φαινόμενες νεκρώσεις»· γι’ αυτό η απουσία αναπνοής ή καρδιακού παλμού από μόνη της δεν αρκούσε. Ο οριστικός θάνατος πιστοποιούνταν μόνο με την παρέλευση σημαντικού χρόνου και την εμφάνιση αδιαμφισβήτητων σημείων αποσύνθεσης: ψύξη του σώματος, νεκρική ακαμψία, υποστάσεις. Αυτή η προνοητικότητα δεν γεννιόταν από επιστημονική άγνοια αλλά από μια βαθιά ανθρωπολογική επίγνωση πως, όσο υφίσταται η παραμικρή αμφιβολία, η ζωή οφείλει να θεωρείται δεδομένη.
Τις τελευταίες δεκαετίες, ωστόσο, η οπτική αυτή έχει αλλάξει δραματικά. Με την εισαγωγή του κριτηρίου του εγκεφαλικού θανάτου, ο θάνατος ταυτίζεται όχι πλέον με την αποσύνθεση του οργανισμού, αλλά με την υποτιθέμενα μη αναστρέψιμη παύση συγκεκριμένων νευρολογικών λειτουργιών. Ο θάνατος έπαψε να είναι ένα παρατηρήσιμο γεγονός εκ των υστέρων και έγινε αποτέλεσμα εξειδικευμένων διαγνωστικών πρωτοκόλλων, τα οποία μάλιστα δεν είναι ούτε ενιαία ούτε απολύτως αξιόπιστα.
Όταν το πρωτόκολλο σκοτώνει την προσωπική κρίση
Η περίπτωση του μικρού Βίνσεντ αποδεικνύει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ότι η διαπίστωση του θανάτου δεν είναι ποτέ μια απλή γραφειοκρατική διαδικασία. Εκείνο που προκαλεί κατάπληξη δεν είναι μόνο το σφάλμα· είναι η σιγουριά με την οποία ο γιατρός απέρριψε κάθε αντίρρηση. Η μητέρα βλέπει τον θώρακα του παιδιού να κινείται, η νοσηλεύτρια λέει ότι πιάνει σφυγμό, οι αστυνομικοί αναφέρουν αναπνευστικές κινήσεις – και όλα τούτα απορρίπτονται ως φαινόμενα χωρίς κλινική σημασία, επειδή ελήφθη κατά γράμμα το πρωτόκολλο.
Το ερώτημα που αναδύεται είναι σοκαριστικό: πόσα παρόμοια περιστατικά συμβαίνουν καθημερινά σε νοσοκομεία ολόκληρου του πλανήτη χωρίς να φτάσουν ποτέ στο φως της δημοσιότητας; Πόσοι άνθρωποι κηρύσσονται νεκροί και αντιμετωπίζονται σαν πτώματα έτοιμα για αφαίρεση οργάνων, παρόλο που αναπνέουν και αντιδρούν σε ερεθίσματα; Το ζητούμενο δεν είναι πλέον αν κάποιος είναι αληθινά πεθαμένος, αλλά αν εφαρμόστηκαν σωστά τα προβλεπόμενα βήματα των εκάστοτε κατευθυντήριων γραμμών.
Πρόκειται για μια μετατόπιση που μοιάζει ορολογική αλλά στην ουσία είναι βαθιά ανθρωπολογική. Όταν ο θάνατος μετατρέπεται σε τεχνική κατηγορία, αλλάζει αναπόφευκτα και ο τρόπος που η ιατρική συναντά το ανθρώπινο πρόσωπο. Η ιστορία του παιδιού από την Αριζόνα μας υπενθυμίζει με δραματική ένταση ότι η ζωή εξακολουθεί να διαφεύγει από κάθε προσπάθεια οριστικής ταξινόμησης και ότι στα έσχατα όρια της ύπαρξης επιβιώνει ένα μυστήριο που κανένα πρωτόκολλο δεν θα εξαλείψει ποτέ.
Η αρετή της σύνεσης και ο σεβασμός στη ζωή
Η σύγχρονη ιατρική διαθέτει διαγνωστικά μέσα αδιανόητα πριν από λίγα χρόνια, όμως όσο αυξάνεται η δύναμή της τόσο περισσότερο οφείλει να καλλιεργεί εκείνη την αρετή που η παράδοση ονόμαζε φρόνηση. Διότι όταν διακυβεύεται η ίδια η ανθρώπινη ζωή, η αμφιβολία δεν πρέπει ποτέ να αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο στην τεχνική, αλλά ως το ανυπέρβλητο όριό της. Αυτό ακριβώς το όριο είναι που ο σύγχρονος κυρίαρχος πολιτισμός του θανάτου επιχειρεί συστηματικά να παρακάμψει. Ο άνθρωπος γίνεται αντιληπτός όχι ως φορέας εγγενούς αξιοπρέπειας αλλά ως βιολογικό υλικό προς διαχείριση, προς αξιοποίηση, προς όφελος ανώτερων δήθεν στόχων. Όταν η ανθρώπινη ζωή μετατρέπεται σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης, τότε όλα τα σύνορα καταργούνται.
Ακόμα και το σύνορο ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.
