«Το γεγονός πως ο άνθρωπος γνωρίζει το καλό και το κακό, αποδεικνύει την ανωτερότητα της σκέψης του σε σχέση με τα ζώα. Το γεγονός πως παρ’ όλα αυτά κάνει το κακό, αποδεικνύει την ηθική κατωτερότητα σε σχέση με τα ζώα.»
Μαρκ Τουαίην
Από την απώλεια των αξιών στην κρίση της συνείδησης: Ένας πολιτισμός που προοδεύει τεχνολογικά, αλλά φτωχαίνει ως άνθρωπος.
Ο άνθρωπος που κατέκτησε τον κόσμο και έχασε τον εαυτό του, ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν διέθετε τόσες δυνατότητες, τόση γνώση και τόσα μέσα για να βελτιώσει τη ζωή του. Ταξιδεύει στο διάστημα, επικοινωνεί μέσα σε δευτερόλεπτα με την άλλη άκρη του πλανήτη, πραγματοποιεί ιατρικά θαύματα, δημιουργεί μηχανές που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας και έχει πρόσβαση σε έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών. Κι όμως μέσα σε αυτή την εντυπωσιακή πρόοδο, γεννιέται ένα ερώτημα που γίνεται όλο και πιο επίκαιρο: Μήπως ο άνθρωπος ενώ μαθαίνει να κατακτά τον κόσμο, ξεχνά πώς να κατακτά τον ίδιο του τον εαυτό; Πίσω από τις φωτεινές οθόνες, τα πολυτελή αυτοκίνητα, τις ακριβές κατοικίες και την αδιάκοπη προσπάθεια για οικονομική επιτυχία, διακρίνεται μια βαθύτερη κρίση. Η μοναξιά, η αδιαφορία, η απληστία, η υποκρισία, η έλλειψη εμπιστοσύνης και η σταδιακή υποχώρηση της αλληλεγγύης δημιουργούν την εικόνα μιας κοινωνίας που διαθέτει όλο και περισσότερα υλικά αγαθά, αλλά συχνά δυσκολεύεται να προσφέρει τα πιο απλά ανθρώπινα πράγματα: κατανόηση, σεβασμό, αγάπη και αξιοπρέπεια. Η κατάντια του σημερινού ανθρώπου δεν βρίσκεται αποκλειστικά στη συμπεριφορά ορισμένων ατόμων ούτε μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία. Είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, στο οποίο συμμετέχουν η κοινωνία, η οικονομία, η πολιτική, η τεχνολογία, η παιδεία και, πάνω απ’ όλα οι προσωπικές μας επιλογές. Το πιο ανησυχητικό όμως, είναι ότι πολλές συμπεριφορές που κάποτε προκαλούσαν ντροπή, σήμερα παρουσιάζονται ως εξυπνάδα, επιτυχία ή αναγκαίος τρόπος επιβίωσης. Έτσι έχουμε και λέμε:
1. Η κοινωνία του χρήματος και η εμπορευματοποίηση του ανθρώπου
«Η φιλοδοξία για χρήμα είναι η ρίζα κάθε κακού»
Φωκυλίδης ο Μιλήσιος (ελεγειακός ποιητής)
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της σύγχρονης εποχής είναι η υπερβολική σημασία που αποδίδεται στο χρήμα. Το χρήμα που δημιουργήθηκε ως μέσο συναλλαγής και κάλυψης αναγκών, έχει μετατραπεί σε πολλές περιπτώσεις σε μέτρο της ανθρώπινης αξίας. Ο άνθρωπος αξιολογείται συχνά με βάση το εισόδημά του, την επαγγελματική του θέση, το σπίτι του, το αυτοκίνητό του και την κοινωνική του επιρροή. Η προσωπικότητα, η καλοσύνη, η τιμιότητα και η εσωτερική καλλιέργεια περνούν σε δεύτερη μοίρα. Έτσι, δημιουργείται μια κοινωνία στην οποία ο πλούσιος θεωρείται αυτομάτως επιτυχημένος, ενώ ο φτωχός αντιμετωπίζεται πολλές φορές σαν να ευθύνεται ο ίδιος για κάθε δυσκολία που αντιμετωπίζει. Φυσικά το χρήμα είναι απαραίτητο. Εξασφαλίζει στέγη, τροφή, υγεία και ασφάλεια. Το πρόβλημα αρχίζει όταν παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και ο άνθρωπος αρχίζει να υπηρετεί το χρήμα. Όταν κάποιος είναι πρόθυμος να εξαπατήσει, να εκμεταλλευτεί ή να ταπεινώσει τον συνάνθρωπό του για οικονομικό όφελος, τότε η κοινωνία δεν αντιμετωπίζει απλώς ένα πρόβλημα οικονομικής ανισότητας. Αντιμετωπίζει μια βαθιά κρίση αξιών.
Το τραγικό είναι ότι η απληστία δεν ικανοποιείται εύκολα. Εκείνος που έχει λίγα επιθυμεί περισσότερα, εκείνος που έχει πολλά φοβάται μήπως τα χάσει και εκείνος που έχει σχεδόν τα πάντα ανακαλύπτει νέους λόγους για να αποκτήσει ακόμη περισσότερα. Μέσα σε αυτόν τον ατέρμονο ανταγωνισμό, ο άνθρωπος κινδυνεύει να ξεχάσει ότι η ζωή δεν είναι λογιστικό φύλλο και ότι η αξία του δεν μετριέται από το υπόλοιπο ενός τραπεζικού λογαριασμού.
2. Η εξαφάνιση της ανθρωπιάς και η «κανονικοποίηση» της αδιαφορίας
«Η ανθρωπιά δεν είναι θέμα ελέγχου, αλλά επιλογής. Όταν σταματάμε να επιλέγουμε, σταματάμε να είμαστε άνθρωποι»
Ανώνυμο γνωμικό
Ίσως η πιο οδυνηρή εικόνα της εποχής μας να είναι η αδιαφορία απέναντι στον πόνο του άλλου. Βλέπουμε καθημερινά ανθρώπους να δυσκολεύονται οικονομικά, ηλικιωμένους να ζουν μόνοι, παιδιά να μεγαλώνουν μέσα στην ανασφάλεια, οικογένειες να παλεύουν για την επιβίωσή τους και ανθρώπους να υποφέρουν από ασθένειες, πολέμους και κοινωνικό αποκλεισμό. Και πολλές φορές συνεχίζουμε τη ζωή μας σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος είναι σκληρός ή ότι όλοι έχουν τη δυνατότητα να βοηθήσουν τους πάντες. Κανείς δεν μπορεί να σηκώσει μόνος του τον πόνο ολόκληρου του κόσμου. Ωστόσο, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αδυναμία να βοηθήσεις και στην απροθυμία να ενδιαφερθείς. Η αδιαφορία γίνεται επικίνδυνη όταν μετατρέπεται σε καθημερινή συνήθεια. Όταν βλέπουμε την αδικία και σιωπούμε επειδή δεν μας αφορά προσωπικά. Όταν κάποιος πέφτει στον δρόμο και φοβόμαστε να σταματήσουμε. Όταν ένας συνάδελφος αδικείται και προτιμούμε να κοιτάξουμε αλλού για να μη διακινδυνεύσουμε τη θέση μας. Έτσι η κοινωνία δεν χάνει την ανθρωπιά της μέσα σε μία ημέρα. Τη χάνει σταδιακά μέσα από χιλιάδες μικρές πράξεις παράλειψης. Η μεγαλύτερη δοκιμασία του πολιτισμού μας δεν είναι μόνο το πόσα μπορούμε να κατασκευάσουμε, αλλά και το αν μπορούμε να παραμείνουμε άνθρωποι όταν ο συνάνθρωπός μας βρίσκεται σε ανάγκη.
3. Η υποκρισία και η κοινωνία των προσωπείων
«Η υποκρισία είναι τα λύτρα που πληρώνει η αμαρτία στην αρετή».
Λα Ροσφουκώ
Ο σημερινός άνθρωπος ζει σε έναν κόσμο όπου η εικόνα συχνά έχει μεγαλύτερη αξία από την ουσία. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται χαμογελαστά πρόσωπα, εντυπωσιακά ταξίδια, ακριβά αντικείμενα και στιγμές υποτιθέμενης ευτυχίας. Οι άνθρωποι προσπαθούν να αποδείξουν στους άλλους ότι είναι επιτυχημένοι, επιθυμητοί και ευτυχισμένοι, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Η ανάγκη για αποδοχή είναι ανθρώπινη. Το πρόβλημα προκύπτει όταν η αποδοχή μετατρέπεται σε εξάρτηση και η ζωή οργανώνεται γύρω από την εντύπωση που προκαλούμε στους άλλους. Ορισμένοι καταδικάζουν δημόσια τη διαφθορά, αλλά ανέχονται την αδικία όταν τους εξυπηρετεί. Μιλούν για ηθική, αλλά εγκαταλείπουν τις αρχές τους όταν εμφανίζεται μια ευκαιρία προσωπικού οφέλους. Διακηρύσσουν την αγάπη και τον σεβασμό, ενώ πίσω από κλειστές πόρτες συμπεριφέρονται με σκληρότητα. Η υποκρισία δεν περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη, πολιτική παράταξη ή ηλικιακή ομάδα. Μπορεί να εμφανιστεί παντού, επειδή αποτελεί έναν από τους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος προσπαθεί να δικαιολογήσει τις αντιφάσεις του. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι άλλοι είναι υποκριτές. Είναι αν έχουμε το θάρρος να αναγνωρίσουμε τις δικές μας αντιφάσεις. Διότι η κοινωνία δεν αλλάζει ουσιαστικά όταν όλοι απαιτούν δικαιοσύνη από τους άλλους, αλλά κανείς δεν είναι πρόθυμος να την εφαρμόσει στον εαυτό του.
4. Η τεχνολογία που μας ενώνει και η μοναξιά που μας χωρίζει
«Η τεχνολογία κινεί τον κόσμο και η καινοτομία τον μεταμορφώνει»
Steve Jobs
Η τεχνολογία αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπου. Έχει διευκολύνει την επικοινωνία, την εκπαίδευση, την εργασία και την πρόσβαση στη γνώση. Ωστόσο η τεχνολογική πρόοδος δεν εγγυάται αυτομάτως και την ανθρώπινη πρόοδο. Σήμερα μπορούμε να επικοινωνούμε με εκατοντάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα λεπτά, αλλά δυσκολευόμαστε να αφιερώσουμε λίγα λεπτά ουσιαστικής προσοχής σε εκείνον που βρίσκεται δίπλα μας. Ένα τραπέζι γεμάτο συγγενείς ή φίλους μπορεί να παραμένει σιωπηλό, επειδή όλοι κοιτούν τις οθόνες τους. Η επικοινωνία γίνεται συχνά ανταλλαγή σύντομων μηνυμάτων, ενώ η πραγματική συζήτηση απαιτεί χρόνο, υπομονή και διάθεση να ακούσουμε.
Παράλληλα ο ψηφιακός κόσμος προσφέρει απεριόριστες ευκαιρίες σύγκρισης. Ο άνθρωπος συγκρίνει το σώμα του, την οικονομική του κατάσταση, τις σχέσεις του και τις επιτυχίες του με επιμελημένες εικόνες από τις ζωές των άλλων. Συχνά ξεχνά ότι βλέπει ένα επιλεγμένο κομμάτι της πραγματικότητας και όχι ολόκληρη τη ζωή κάποιου. Η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της εχθρός της ανθρωπιάς. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν χρησιμοποιείται χωρίς μέτρο και όταν αντικαθιστά όσα θα έπρεπε να ενισχύει. Ένα μήνυμα μπορεί να μεταφέρει πληροφορίες, αλλά δεν αντικαθιστά πάντοτε μια αγκαλιά. Μια φωτογραφία μπορεί να αποτυπώσει ένα χαμόγελο, αλλά δεν αποδεικνύει την ευτυχία. Και χιλιάδες διαδικτυακοί ακόλουθοι δεν εγγυώνται ότι υπάρχει έστω ένας άνθρωπος στον οποίο μπορούμε να εμπιστευτούμε τον πραγματικό μας πόνο.
5. Η πολιτική, η εξουσία και η απώλεια της εμπιστοσύνης
«Η καλύτερη διακυβέρνηση είναι εκείνη όπου ο λαός υπακούει στους άρχοντες κι οι άρχοντες στους νόμους»
Σόλων
Η κρίση του σύγχρονου ανθρώπου συνδέεται και με τον τρόπο που λειτουργούν οι θεσμοί και ασκείται η εξουσία. Όταν οι πολίτες βλέπουν φαινόμενα διαφθοράς, πελατειακές σχέσεις, αδιαφάνεια, κατάχρηση εξουσίας ή ατιμωρησία, η εμπιστοσύνη τους κλονίζεται. Όταν οι νόμοι φαίνεται να εφαρμόζονται διαφορετικά ανάλογα με την οικονομική ή κοινωνική θέση του καθενός, ενισχύεται η πεποίθηση ότι η δικαιοσύνη δεν είναι ίδια για όλους. Αυτή η κατάσταση γεννά απογοήτευση και θυμό. Ο πολίτης μπορεί να καταλήξει να θεωρεί ότι η εντιμότητα αποτελεί μειονέκτημα και ότι για να προχωρήσει κάποιος πρέπει να συμβιβαστεί με πρακτικές που κανονικά θα έπρεπε να απορρίπτει.
Εδώ βρίσκεται ένας ιδιαίτερα επικίνδυνος μηχανισμός: η διαφθορά της εξουσίας μπορεί να οδηγήσει στην ηθική παραίτηση της κοινωνίας. Αν ο πολίτης πιστεύει ότι όλοι κλέβουν, ενδέχεται να θεωρήσει αποδεκτό να κλέψει και ο ίδιος. Αν πιστεύει ότι όλοι εξαπατούν, μπορεί να αντιμετωπίσει την εξαπάτηση ως φυσιολογική συμπεριφορά. Έτσι, η αδικία παύει να προκαλεί έκπληξη και αρχίζει να θεωρείται μέρος της καθημερινότητας. Ωστόσο, είναι λάθος να αντιμετωπίζουμε όλους τους πολιτικούς ή όλους τους δημόσιους λειτουργούς ως διεφθαρμένους. Υπάρχουν άνθρωποι που υπηρετούν με συνέπεια το δημόσιο συμφέρον. Η ουσία βρίσκεται στην απαίτηση για διαφάνεια, λογοδοσία και ίση εφαρμογή των νόμων. Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην ψήφο. Προϋποθέτει ενεργούς πολίτες, κριτική σκέψη και την ικανότητα να ελέγχουμε ακόμη και εκείνους που υποστηρίζουμε.
6. Η παιδεία που παράγει πτυχία, αλλά όχι πάντοτε καλλιεργημένους ανθρώπους
«Τα παιδιά πρέπει να διδάσκονται πώς να σκέφτονται, όχι τι να σκέφτονται»
Margaret Mead
Η εκπαίδευση αποτελεί θεμέλιο κάθε κοινωνίας. Ωστόσο η πραγματική παιδεία δεν περιορίζεται στην απομνημόνευση πληροφοριών ή στην απόκτηση επαγγελματικών προσόντων. Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει πολλά πτυχία και ταυτόχρονα να στερείται ενσυναίσθησης. Μπορεί να γνωρίζει επιστημονικές θεωρίες, αλλά να μην έχει μάθει να σέβεται τη διαφορετική άποψη. Μπορεί να είναι ιδιαίτερα ικανός επαγγελματικά, αλλά να χρησιμοποιεί τις γνώσεις του για να εξαπατά τους λιγότερο ενημερωμένους. Η παιδεία πρέπει να καλλιεργεί όχι μόνο τη γνώση, αλλά και την κρίση, την ευθύνη, την αυτοσυγκράτηση και την κατανόηση των συνεπειών των πράξεων μας. Η οικογένεια, το σχολείο και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον έχουν καθοριστική σημασία. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από όσα τους λέμε, αλλά κυρίως από όσα βλέπουν να κάνουμε.
Δεν μπορούμε να απαιτούμε από ένα παιδί να είναι ειλικρινές όταν το ίδιο παρακολουθεί τους ενηλίκους να λένε ψέματα για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά τους. Δεν μπορούμε να του διδάσκουμε τον σεβασμό όταν οι ίδιοι ταπεινώνουμε όσους θεωρούμε κατώτερους. Άλλωστε η ηθική δεν μεταδίδεται μόνο με συμβουλές. Μεταδίδεται με το παράδειγμα.
7. Η οικογένεια, οι ανθρώπινες σχέσεις και η κρίση της αγάπης
«Αγάπα τον άνθρωπο γιατί είσαι εσύ…»
Νίκος Καζαντζάκης
Η σύγχρονη ζωή χαρακτηρίζεται από έντονους ρυθμούς, οικονομικές πιέσεις και αυξημένες απαιτήσεις. Πολλοί άνθρωποι εργάζονται εξαντλητικά, προσπαθώντας να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Αυτό όμως συχνά αφήνει ελάχιστο χρόνο για τις προσωπικές σχέσεις. Η οικογένεια που για πολλούς ανθρώπους αποτελεί πηγή ασφάλειας και συναισθηματικής στήριξης, μπορεί να μετατραπεί σε έναν χώρο όπου κυριαρχούν η κούραση, η ένταση και η έλλειψη επικοινωνίας. Οι γονείς μπορεί να προσφέρουν στα παιδιά τους ακριβά αντικείμενα, αλλά να μην έχουν χρόνο να τα ακούσουν. Τα παιδιά μπορεί να αγαπούν τους γονείς τους, αλλά να αναβάλλουν διαρκώς μια επίσκεψη ή ένα τηλεφώνημα. Οι φίλοι μπορεί να συναντιούνται μόνο όταν υπάρχει κάποιο προσωπικό όφελος, ενώ οι ερωτικές σχέσεις μπορεί να αντιμετωπίζονται ως προσωρινές επιλογές που εγκαταλείπονται μόλις εμφανιστεί δυσκολία.
Βέβαια δεν είναι σωστό να εξιδανικεύουμε το παρελθόν. Οι παλαιότερες κοινωνίες γνώριζαν επίσης τη βία, την υποκρισία, την εκμετάλλευση και τις δυστυχισμένες οικογενειακές σχέσεις. Ούτε κάθε παραδοσιακός θεσμός ήταν δίκαιος ούτε κάθε σύγχρονη αλλαγή αποτελεί παρακμή. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι διαφορετικό: μπορούμε να διατηρήσουμε την ελευθερία μας χωρίς να χάσουμε την αίσθηση της ευθύνης απέναντι στους ανθρώπους που αγαπάμε;
Η αγάπη δεν αποδεικνύεται μόνο με λόγια ή δώρα. Αποδεικνύεται με παρουσία, συνέπεια, υπομονή και διάθεση να σταθούμε δίπλα στον άλλον όταν η ζωή δεν είναι εύκολη.
8. Η βία, ο φανατισμός και η περιφρόνηση της ανθρώπινης ζωής
« Ο πρώτος άνθρωπος που εκτόξευσε μια προσβολή αντί για μια πέτρα ήταν ο θεμελιωτής του Πολιτισμού».
Σίγκμουντ Φρόυντ
Παρά την πρόοδο του πολιτισμού, ο κόσμος εξακολουθεί να δοκιμάζεται από πολέμους, τρομοκρατία, εγκλήματα, φυλετικό μίσος, θρησκευτικό φανατισμό και πολιτικές συγκρούσεις. Η πιο σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου εμφανίζεται όταν πείθεται ότι ο σκοπός του δικαιολογεί κάθε μέσο. Όταν θεωρεί ότι η δική του ομάδα, ιδεολογία, θρησκεία ή εθνότητα έχει μεγαλύτερη αξία από τις υπόλοιπες ανθρώπινες ζωές. Τότε ο αντίπαλος παύει να είναι άνθρωπος και μετατρέπεται σε εχθρό που πρέπει να εξοντωθεί, να ταπεινωθεί ή να εξαφανιστεί. Η ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα πόσο εύκολα η προπαγάνδα και ο φανατισμός μπορούν να μετατρέψουν απλούς ανθρώπους σε υποστηρικτές απάνθρωπων πράξεων. Το ανησυχητικό δεν είναι μόνο η ύπαρξη ακραίων ηγετών, αλλά και η προθυμία ορισμένων ανθρώπων να δικαιολογούν την αδικία όταν αυτή στρέφεται εναντίον εκείνων που αντιπαθούν. Ο πολιτισμός δεν κρίνεται μόνο από τα μνημεία, τα πανεπιστήμια και τα τεχνολογικά επιτεύγματά του. Κρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τους αδύναμους, τους διαφορετικούς και τους ανθρώπους που δεν έχουν τη δύναμη να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.
9. Ο σύγχρονος άνθρωπος και η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος
«Είναι συλλογική και ατομική μας ευθύνη να προστατεύουμε και να φροντίζουμε τον κόσμο που ζούμε»
Δαλάι Λάμα
Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση αποκαλύπτει μια ακόμη αντίφαση του σύγχρονου πολιτισμού. Ο άνθρωπος γνωρίζει ότι η ζωή του εξαρτάται από το νερό, τον αέρα, το έδαφος και τη βιοποικιλότητα. Παρ’ όλα αυτά, η υπερκατανάλωση, η αλόγιστη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, η ρύπανση και η καταστροφή οικοσυστημάτων συνεχίζουν να δημιουργούν σοβαρά προβλήματα. Η φύση αντιμετωπίζεται συχνά ως ανεξάντλητη αποθήκη πρώτων υλών και όχι ως το κοινό μας σπίτι. Η οικονομική ανάπτυξη, όταν επιδιώκεται χωρίς επαρκή μέριμνα για τις περιβαλλοντικές συνέπειες, μπορεί να υπονομεύσει τις συνθήκες ζωής των επόμενων γενεών. Εδώ αποκαλύπτεται μια μορφή εγωισμού που ξεπερνά τα όρια του ατόμου. Είναι ο εγωισμός μιας γενιάς που κινδυνεύει να καταναλώσει περισσότερα από όσα μπορεί να αντέξει ο πλανήτης, αφήνοντας το κόστος στους ανθρώπους που θα έρθουν αργότερα.
Η προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι απλώς μια τεχνική ή οικονομική υπόθεση. Είναι και ζήτημα ηθικής ευθύνης. Έχουμε άραγε το δικαίωμα να θυσιάζουμε το μέλλον των παιδιών μας για να εξασφαλίσουμε λίγη περισσότερη άνεση σήμερα;
10. Η απώλεια του εσωτερικού κόσμου και η αναζήτηση του νοήματος
«Ο χρόνος δίνει όλες τις απαντήσεις. Είναι πολύ ομιλητικός και δεν χρειάζεται καν τις ερωτήσεις.»
Ευριπίδης
Μέσα σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς περισσότερη παραγωγικότητα, επιτυχία και κατανάλωση, ο άνθρωπος κινδυνεύει να χάσει την επαφή με τον εσωτερικό του κόσμο. Η σιωπή αντικαθίσταται από τον συνεχή θόρυβο. Η περισυλλογή από την αδιάκοπη ενημέρωση. Η προσωπική αναζήτηση από έτοιμες απαντήσεις που προσφέρονται μέσα από σύντομα βίντεο, συνθήματα και εύκολες βεβαιότητες. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύουν την αξία τους. Να εργάζονται περισσότερο, να αποκτούν περισσότερα, να φαίνονται καλύτεροι και να ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των άλλων. Όμως η ανθρώπινη ύπαρξη δεν μπορεί να περιοριστεί στην παραγωγή και στην κατανάλωση. Χρειαζόμαστε χρόνο για να σκεφτούμε, να αναρωτηθούμε ποιοι είμαστε, τι πραγματικά θέλουμε και ποια πράγματα αξίζουν τον κόπο να υπερασπιστούμε. Χρειαζόμαστε σχέσεις στις οποίες δεν χρειάζεται να υποδυόμαστε κάποιον άλλον. Χρειαζόμαστε την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας χωρίς να καταρρέει η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Για όσους βρίσκουν νόημα στην πίστη, η πνευματικότητα μπορεί να προσφέρει ένα πλαίσιο αγάπης, ταπεινότητας και ευθύνης. Για άλλους, το νόημα προκύπτει μέσα από τη φιλοσοφία, την προσφορά, την οικογένεια, την τέχνη ή την αναζήτηση της γνώσης. Σε κάθε περίπτωση, η ουσιαστική ζωή απαιτεί κάτι περισσότερο από την ικανοποίηση των επιθυμιών μας. Απαιτεί να αποφασίσουμε τι είδους άνθρωποι θέλουμε να είμαστε.
11. Είναι πράγματι ο σημερινός άνθρωπος χειρότερος από τον άνθρωπο του παρελθόντος;
«Η εποχή μας είναι η εποχή των τέλειων μέσων και των μπερδεμένων σκοπών.»
Άλμπερτ Αϊνστάιν
Για να είμαστε δίκαιοι, δεν πρέπει να πέσουμε στην παγίδα της εξιδανίκευσης των παλαιότερων εποχών. Το παρελθόν γνώρισε πολέμους, δουλεία, βασανιστήρια, ακραία φτώχεια, κοινωνικές ανισότητες και απάνθρωπες πρακτικές που σήμερα δικαίως καταδικάζουμε. Η σύγχρονη εποχή έχει επίσης επιτύχει σημαντικές προόδους στην ιατρική, στην εκπαίδευση, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στην προστασία πολλών ευάλωτων ομάδων. Επομένως δεν μπορούμε να ισχυριστούμε με βεβαιότητα ότι ο σημερινός άνθρωπος είναι συνολικά χειρότερος από εκείνον που έζησε πριν από εκατό ή χίλια χρόνια.
Μπορούμε όμως να επισημάνουμε μια κρίσιμη αντίφαση: η αύξηση των γνώσεων και των δυνατοτήτων μας δεν συνεπάγεται αυτόματα αύξηση της σοφίας και της ηθικής μας ωριμότητας. Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει περισσότερα για τον κόσμο, αλλά να μην κατανοεί καλύτερα τον εαυτό του. Μπορεί να έχει ισχυρότερα μέσα επικοινωνίας, αλλά να δυσκολεύεται να ακούσει. Μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερη οικονομική δύναμη, αλλά να αδιαφορεί για τις συνέπειες των επιλογών του. Ίσως λοιπόν το πραγματικό πρόβλημα να μην είναι ότι ο άνθρωπος έγινε ξαφνικά χειρότερος, αλλά ότι οι δυνατότητές του αυξήθηκαν ταχύτερα από την ικανότητά του να τις χρησιμοποιεί υπεύθυνα.
12. Υπάρχει ελπίδα για την αναγέννηση του ανθρώπου;
«Όσο θα υπάρχουν στον κόσμο παιδιά, ζώα και λουλούδια, μην φοβάστε τίποτα. Όλα θα πάνε καλά!»
Νίκος Καζαντζάκης
Παρά τις σκοτεινές πλευρές της εποχής μας, δεν πρέπει να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι όλα έχουν χαθεί. Υπάρχουν άνθρωποι που προσφέρουν καθημερινά χωρίς να περιμένουν ανταλλάγματα. Γιατροί, νοσηλευτές, εκπαιδευτικοί, εθελοντές, γονείς, εργαζόμενοι και απλοί πολίτες που αφιερώνουν χρόνο και δύναμη για να ανακουφίσουν τον πόνο των άλλων.
Υπάρχουν άνθρωποι που αρνούνται να δωροδοκηθούν, που υπερασπίζονται την αλήθεια όταν αυτό έχει κόστος, που προστατεύουν τους αδύναμους και που επιλέγουν την εντιμότητα ακόμη κι όταν κανείς δεν τους παρακολουθεί.Αυτοί οι άνθρωποι αποδεικνύουν ότι η ανθρωπιά δεν έχει εξαφανιστεί. Συχνά, απλώς δεν προβάλλεται τόσο όσο η σύγκρουση, το σκάνδαλο και η υπερβολή.
Η αναγέννηση όμως δεν θα έρθει μόνο μέσα από μεγάλες πολιτικές αλλαγές ή εντυπωσιακές διακηρύξεις. Θα ξεκινήσει και από μικρές, καθημερινές αποφάσεις. Να λέμε την αλήθεια ακόμη κι όταν το ψέμα μάς συμφέρει. Να μην εκμεταλλευόμαστε την αδυναμία του άλλου. Να μην ταυτίζουμε την ανθρώπινη αξία με τον πλούτο ή την κοινωνική θέση. Να ακούμε πριν καταδικάσουμε. Να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τα λάθη μας. Να στεκόμαστε δίπλα σε εκείνους που δοκιμάζονται. Και κυρίως να απαιτούμε από τον εαυτό μας όσα απαιτούμε από τους άλλους. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε ολόκληρη την ανθρωπότητα μέσα σε μία ημέρα. Μπορούμε όμως να αρνηθούμε να συμβάλουμε στην παρακμή της.
Τελικά και μετά απ’ όλα αυτά, διαπιστώνουμε ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να συνηθίσουμε την παρακμή, το λεγόμενο «Τέρας». Η κατάντια του σημερινού ανθρώπου δεν αποτυπώνεται μόνο στα μεγάλα εγκλήματα, στους πολέμους, στη διαφθορά ή στην καταστροφή του περιβάλλοντος. Αποτυπώνεται και στις μικρές καθημερινές πράξεις που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα μιας κοινωνίας. Στο ψέμα που δικαιολογούμε επειδή μας εξυπηρετεί. Στην αδικία που ανεχόμαστε επειδή δεν μας αφορά. Στην περιφρόνηση που δείχνουμε σε εκείνον που δεν μπορεί να μας προσφέρει τίποτα. Στην ευκολία με την οποία καταδικάζουμε τους άλλους και στη δυσκολία με την οποία αναγνωρίζουμε τα δικά μας σφάλματα.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι απλώς ότι υπάρχουν άνθρωποι χωρίς αξίες. Είναι ότι μια κοινωνία μπορεί να συνηθίσει τόσο πολύ την απουσία τους, ώστε να πάψει να τη θεωρεί πρόβλημα. Όταν η απληστία βαφτίζεται επιτυχία, η σκληρότητα δύναμη, η υποκρισία εξυπνάδα και η αδιαφορία αυτοπροστασία, τότε η ηθική παρακμή αποκτά τη δύναμη της συνήθειας. Και όταν μια κοινωνία σταματά να ντρέπεται για την αδικία, τότε κινδυνεύει να χάσει ένα από τα σημαντικότερα μέσα «αυτοδιόρθωσης» της.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αποτυχία του σύγχρονου πολιτισμού να μην είναι ότι δεν κατάφερε να κάνει όλους τους ανθρώπους πλούσιους ή ευτυχισμένους. Κάτι τέτοιο δεν ήταν ποτέ απλό ούτε δεδομένο. Ίσως η μεγαλύτερη αποτυχία του να είναι ότι, ενώ διαθέτει τόσα μέσα για να βελτιώσει τη ζωή, δεν καταφέρνει πάντοτε να πείσει τον άνθρωπο πως η αξία της ζωής δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην προσωπική του ευημερία. Ο πραγματικός πολιτισμός αρχίζει όταν ο ισχυρός σέβεται τον αδύναμο, όταν ο πλούσιος δεν περιφρονεί τον φτωχό, όταν ο μορφωμένος δεν υποτιμά τον λιγότερο μορφωμένο και όταν ο άνθρωπος αναγνωρίζει ότι η ελευθερία του δεν του δίνει το δικαίωμα να καταπατά την αξιοπρέπεια των άλλων.
Δεν χρειαζόμαστε απλώς εξυπνότερες μηχανές, γρηγορότερα δίκτυα ή μεγαλύτερες οικονομίες. Χρειαζόμαστε περισσότερη συνείδηση, περισσότερη υπευθυνότητα και βαθύτερη ενσυναίσθηση και κατανόηση της ανθρώπινης αξίας.
Γιατί στο τέλος η ιστορία δεν θα μας κρίνει μόνο από όσα κατασκευάσαμε, από τις περιουσίες που συγκεντρώσαμε ή από την εξουσία που αποκτήσαμε. Θα μας κρίνει και από όσα προστατεύσαμε, από τους ανθρώπους που βοηθήσαμε και από τις αδικίες που αρνηθήκαμε να αποδεχτούμε. Ο άνθρωπος δεν κινδυνεύει να χάσει την ανθρωπιά του επειδή δεν έχει αρκετή δύναμη. Κινδυνεύει να τη χάσει όταν αποκτά δύναμη χωρίς συνείδηση, γνώση χωρίς σοφία και ελευθερία χωρίς ευθύνη. Και ίσως η σημαντικότερη ερώτηση που πρέπει να θέσουμε σήμερα να μην είναι τι απέγινε ο κόσμος, αλλά τι απέγινε ο άνθρωπος μέσα σε αυτόν.
Διότι ο κόσμος δεν θα γίνει καλύτερος μόνο όταν αλλάξουν οι κυβερνήσεις, τα συστήματα και οι συνθήκες. Θα γίνει καλύτερος όταν ο καθένας μας πάψει να περιμένει την αλλαγή αποκλειστικά από τους άλλους και αποφασίσει να γίνει ο ίδιος μέρος της λύσης. Η ανθρωπιά δεν είναι ένα κειμήλιο του παρελθόντος που χάθηκε οριστικά. Είναι μια επιλογή που καλούμαστε να κάνουμε ξανά, κάθε ημέρα, απέναντι στον εαυτό μας και στους συνανθρώπους μας. Όσο υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν τη συνείδηση αντί για το συμφέρον, την αλήθεια αντί για το ψέμα και την αλληλεγγύη αντί για την αδιαφορία, η παρακμή δεν θα έχει τον τελευταίο λόγο. Κι όπως είχε πει ο μεγάλος Έλληνας φιλόσοφος Ηράκλειτος «αν δεν ελπίζεις το ανέλπιστο δε θα το βρεις».
