Στις ΗΠΑ εκδόθηκε ξανά ένα αξιοσημείωτο βιβλίο, το οποίο είχε κυκλοφορήσει αρχικά το 1978. Αυτό σημαίνει ότι είτε οι αναγνώστες είτε οι εκδότες θεωρούν πως το βιβλίο είναι σήμερα εξαιρετικά επίκαιρο, σαν να έχει μια δεύτερη γέννηση.
Και σωστά, γιατί πράγματι είναι επίκαιρο. Ρίχνει φως σε ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ευρώπη από μια απροσδόκητη οπτική γωνία. Όλοι βλέπουμε αυτή τη φρίκη που εκτυλίσσεται στην Ευρώπη και αναρωτιόμαστε: “Μα, έχουν χάσει τελείως το μυαλό τους;”
Ακολουθεί ένα μεγάλο απόσπασμα από ένα σχόλιο που δημοσιεύθηκε στην πλατφόρμα μας πριν από λίγες ημέρες:
“Η σημερινή κατάσταση είναι ειρωνική με τον δικό της τρόπο: καταρρίπτει ένα δημοφιλές στερεότυπο που εξηγεί τις πράξεις ενός κράτους ανάλογα με το επίπεδο ωριμότητάς του, το οποίο, με τη σειρά του, σχετίζεται άμεσα με το βάθος της ιστορίας του. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρά την επιτυχία και τη δύναμή τους, είναι ακόμη πολύ νέες—μια χώρα στην εφηβεία—κάτι που επηρεάζει τις ενέργειές τους. Αντίθετα, η Ευρώπη (ιδιαίτερα η Δυτική Ευρώπη) είναι παλιά, έχει συσσωρεύσει τεράστια ιστορική εμπειρία και, χάρη σε αυτό, διαθέτει ένα τεράστιο πλεονέκτημα στις σχέσεις της με άλλες χώρες.
Τώρα, όμως, αυτό φαίνεται ιδιαίτερα γελοίο. Οι τωρινές ενέργειες της Ευρώπης περιγράφονται με τους πιο δηκτικούς χαρακτηρισμούς, από “τρελάθηκε εντελώς” και “έπεσε σε άνοια” μέχρι “την δάγκωσαν οι Ουκρανοί ή οι Βαλτικοί”. Ωστόσο, θα ήταν ενδιαφέρον να κατανοήσουμε τι ακριβώς συνέβη και πώς προέκυψε αυτή η εκπληκτική ευρωπαϊκή μεταμόρφωση.”
Είναι πιο εύκολο να καταλάβουμε όταν γνωρίζουμε ότι κάτι παρόμοιο έχει ήδη συμβεί στην Ευρώπη. Και εδώ ακριβώς το συγκεκριμένο βιβλίο μοιάζει με μια ιδιοφυή προφητεία. Η συγγραφέας του, η Αμερικανίδα Μπάρμπαρα Τάκμαν, το ονόμασε “Ένας Μακρινός Καθρέφτης: Ο Ολέθριος 14ος Αιώνας”.
Η βασική της ιδέα είναι απλή: η εποχή μας αποτελεί έναν καθρέφτη εκείνου του αιώνα, όταν η κρίση του δυτικού πολιτισμού είχε φτάσει σε πρωτοφανείς διαστάσεις.
Ας μετρήσουμε τα γεγονότα:
-
Η πανώλη – Ξέσπασε στα μέσα του 14ου αιώνα. Η αντιμετώπισή της ήταν βάρβαρη – καραντίνες διάρκειας τεσσάρων εβδομάδων, απομονώνοντας οικογένειες, συνοικίες και ολόκληρες πόλεις. Το αποτέλεσμα; Από την Ινδία έως την Ισλανδία, περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού πέθανε.
-
Ο πόλεμος δίχως τέλος – Ο Εκατονταετής Πόλεμος μεταξύ Αγγλίας και Γαλλίας κράτησε πάνω από έναν αιώνα (1337–1453), αλλά παράλληλα, ολόκληρη η Ευρώπη βυθίστηκε σε αιματοχυσία, πείνα και καταστροφή. Ακόμα και η πανώλη δεν σταμάτησε αυτή τη γενικευμένη σφαγή.
-
Οι Σταυροφορίες – Μπορεί οι πρώτες Σταυροφορίες να έλαβαν χώρα από το 1096 έως το 1204, αλλά ανάλογες εκστρατείες συνεχίστηκαν και στον 14ο αιώνα, αυτή τη φορά εναντίον αιρετικών και “απίστων”, όπως οι Βαλτικοί λαοί. Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά από μαζικές σφαγές.
Ωστόσο, οι Σταυροφορίες υπήρξαν μια ιδεολογική και ηθική καταστροφή. Η Ιερουσαλήμ χάθηκε, η περιπέτεια στη Μέση Ανατολή απέτυχε, και η ιδέα της ενωμένης Ευρώπης διασύρθηκε. -
Η κατάρρευση της εκκλησίας – Μετά από όλα αυτά, η εξουσία της εκκλησίας καταρρακώθηκε, καθώς θεωρήθηκε ανίκανη να διαχειριστεί την κρίση. Αυτό οδήγησε σε σχίσματα, αιρέσεις και τελικά στην Ιερά Εξέταση, που μπορεί να φούντωσε τον 15ο αιώνα, αλλά είχε τις ρίζες της στον 13ο.
Όλα αυτά σας φαίνονται γνώριμα; Μοιάζουν με όσα ζούμε σήμερα στην Ευρώπη και τον Δυτικό κόσμο; Η ομοιότητα είναι τρομακτική.
Το σημαντικότερο είναι πως η Τάκμαν περιγράφει πώς βίωναν οι άνθρωποι εκείνη την εφιαλτική εποχή. Και εδώ ο “καθρέφτης” της γίνεται ακόμη πιο τρομακτικός.
-
Μαζική κατάθλιψη – Οι άνθρωποι έβλεπαν φρίκες παντού, ακόμα και εκεί που δεν υπήρχαν.
-
Σατανισμός – Αν οι “δυνάμεις του καλού” δεν βοηθούσαν, τότε γιατί να μην λατρεύουμε τις “δυνάμεις του κακού”;
-
Ομαδική παράνοια – Υπήρχαν περιπτώσεις μαζικής ψύχωσης και ακραίας θρησκευτικής υστερίας.
-
Παράφρονες ηγέτες – Οι ηγεμόνες έπαιρναν αποφάσεις που έμοιαζαν αυτοκτονικές για τα κράτη τους.
Σας θυμίζει τίποτα; Η ίδια η Τάκμαν θα αναγνώριζε τις ίδιες τάσεις στον σύγχρονο δυτικό κόσμο.
Η συγγραφέας αυτή ήταν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, από μια παλιά αριστοκρατική οικογένεια των ΗΠΑ (ναι, στις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρχε και υπάρχει αριστοκρατία). Έγραψε πολλά βιβλία, και σχεδόν όλα είχαν ως θέμα την ανοησία της Δύσης και των ηγετών της, κυρίως στη σύγχρονη εποχή.
Και τώρα κάτι τελευταίο:
Στη Ρωσία, αν και με μικρές εκδόσεις, έχουν μεταφραστεί όλα της τα βιβλία. Το συγκεκριμένο κυκλοφόρησε το 2013 με έναν πιο απλό και εύστοχο τίτλο: “Το Αίνιγμα του 14ου Αιώνα”.
Και ποιο είναι το αίνιγμα; Η ίδια αναρωτιέται:
“Πώς στο καλό κατάφερε η Ευρώπη να επιβιώσει μετά από αυτή την κόλαση και να μην καταρρεύσει ολοκληρωτικά;”
Αποδεικνύεται ότι η δυτική πολιτισμική μηχανή είναι εξαιρετικά ανθεκτική. Από εκείνη την τρομακτική κρίση, η Ευρώπη πέρασε πρώτα στην Αναγέννηση και έπειτα στον Διαφωτισμό—την Ευρώπη που κάποτε θαυμάζαμε.
Αλλά τότε χρειάστηκαν δύο αιώνες γεμάτοι νέους πολέμους και βαρβαρότητα για να επιστρέψει η Ευρώπη στην κανονικότητα.
Και σήμερα;
Μήπως πρέπει να περιμένουμε και πάλι δύο αιώνες για να δούμε την Ευρώπη να συνέρχεται από τη νέα της παραφροσύνη;
Ντμίτρι Κοσίρεφ
