Αυτό το άρθρο αποτελεί προειδοποίηση. Μια παγκόσμια επισιτιστική κρίση διαφαίνεται στον ορίζοντα – λόγω της κατάρρευσης των αλυσίδων εφοδιασμού που τροφοδοτούν τον αγροδιατροφικό τομέα, συνέπεια του πολέμου κατά του Ιράν και του επακόλουθου αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ. Αυτή η προοπτική έχει περάσει σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητη από τους περισσότερους πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες, γράφει ο Ruben Bauer Naveira.
Οι κρίσεις εφοδιασμού συνήθως επιλύονται με τον νόμο της προσφοράς και της ζήτησης. Όταν η προσφορά μειώνεται, οι τιμές αυξάνονται. Όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα γκρινιάζουν αλλά πληρώνουν, ενώ όσοι δεν μπορούν αναζητούν μια φθηνότερη εναλλακτική λύση. Ή τα καταφέρνουν χωρίς αυτήν.
Αλλά μιλάμε για φαγητό – και το φαγητό είναι απαραίτητο για τη ζωή.
Σε όσους πιστεύουν ότι «η αγορά αυτορυθμίζεται» και ότι αυτή η κρίση εφοδιασμού θα απορροφηθεί επομένως από υψηλότερες τιμές – ακριβότερα τρόφιμα, αλλά παρόλα αυτά τρόφιμα ─ θα ήθελα να πω: υπάρχει ένα όριο. Κάτω από ένα ορισμένο επίπεδο προσφοράς, το πρόβλημα δεν είναι πλέον ότι τα τρόφιμα γίνονται πιο ακριβά. Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν αρκετά τρόφιμα για όλους, ανεξάρτητα από το πόσα χρήματα έχουν να ξοδέψουν οι άνθρωποι. Αυτό το άρθρο εξηγεί καλά τη δυναμική. Εάν ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης είναι ο ομοιοστατικός μηχανισμός της παγκόσμιας οικονομίας – ο τρόπος με τον οποίο αποκαθίσταται η ισορροπία μετά από ένα σοκ – τότε οι αλυσίδες εφοδιασμού είναι η αχίλλειος πτέρνα της.
Οι διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας και οι ακραίες καιρικές συνθήκες επηρεάζουν περιοδικά τη μία ή την άλλη χώρα και αντισταθμίζονται από το παγκόσμιο εμπόριο. Αλλά ποτέ πριν δεν υπήρξε μια κατάσταση όπως είναι η σημερινή, στην οποία οι αγρότες σε όλο τον κόσμο παλεύουν ταυτόχρονα με τη συρρίκνωση της προσφοράς και το αυξανόμενο κόστος παραγωγής – λιπάσματα, φυτοφάρμακα, ντίζελ, λιπαντικά, μεταφορές. Και ένα πράγμα είναι σίγουρο: όπου κι αν ζει ένας αγρότης στον κόσμο, παρακολουθεί τις ειδήσεις για το Σούπερ Ελ Νίνιο πιο στενά από τον μέσο πολίτη.
Η γεωργία ήταν ανέκαθεν ένας τομέας με περιορισμένα περιθώρια κέρδους και συνεχή αβεβαιότητα, όπου τα αρνητικά κίνητρα παίζουν σημαντικό ρόλο. Το αν θα παραλείψει αυτή την περίοδο σποράς ─ ή θα φυτέψει λιγότερο ─ είναι μια απόφαση που λαμβάνει κάθε αγρότης ξεχωριστά. Η γεωργία είναι ένας κατακερματισμένος τομέας, στην καλύτερη περίπτωση χαλαρά συντονισμένος. Είναι απλώς αδύνατο να γνωρίζουμε πόσοι παραγωγοί έχουν επιλέξει να μην φυτέψουν. Αλλά από τις 28 Φεβρουαρίου, εκατομμύρια αγρότες παγκοσμίως έχουν κάνει αυτή την επιλογή.
Τα τρόφιμα που φυτεύονται σήμερα χρειάζονται μήνες για να συλλεχθούν, να υποστούν επεξεργασία, να μεταφερθούν, να διανεμηθούν και τελικά να καταναλωθούν. Αυτό που τρώμε σήμερα φυτεύτηκε πριν από μήνες – ίσως περισσότερο από ένα χρόνο πριν. Αυτό ισχύει και για τα ζωικά προϊόντα, καθώς τα ζώα παχύνονται με φυτικές τροφές. Το συμπέρασμα είναι ότι ο κόσμος είναι εγκλωβισμένος σε μια κρίση που δεν θα ξεσπάσει αύριο, αλλά μόνο σε μήνες – πιθανώς τον επόμενο χρόνο.
Οι κυβερνήσεις καταγράφουν τις σοδειές – τα τρόφιμα μετά τη συγκομιδή τους – αλλά όχι τις φυτεύσεις, και σίγουρα όχι ό,τι δεν έχει φυτευτεί καθόλου. Μόνο όταν έρθουν οι (μικρότερες) σοδειές, θα γίνει σαφής η πραγματική έκταση του προβλήματος.
Έχει ήδη ξεπεράσει ο κόσμος τα όρια μεταξύ ακριβών τροφίμων και πραγματικά σπάνιων τροφίμων; Αυτό δεν μπορεί να ειπωθεί ακόμη τώρα. Κάθε μέρα που ο Ορμούζ παρέμενε κλειστός, η κατάσταση επιδεινωνόταν.
Μαζική πείνα σημαίνει κοινωνική αναστάτωση. Αυτό που εξελίσσεται στον απόηχο του πολέμου κατά του Ιράν εξελίσσεται σιωπηλά σε αυτό που θα μπορούσε να γίνει η μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική κρίση στην ιστορία.
Η Διαταραχή της Εφοδιαστικής Αλυσίδας
Επιτρέψτε μου να ξεκαθαρίσω ευθύς εξαρχής: Δεν πρόκειται απλώς για μια παγκόσμια επισιτιστική κρίση. Είναι μια κρίση που επηρεάζει σχεδόν κάθε παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού, επειδή τα προϊόντα πετρελαίου είναι συνυφασμένα σχεδόν σε όλες αυτές τις αλυσίδες.
■ Οι ελλείψεις πετροχημικής νάφθας θα επηρεάσουν τις βιομηχανίες πλαστικών και χρωμάτων, καθώς και για πολλούς συναφείς τομείς, συμπεριλαμβανομένης της αυτοκινητοβιομηχανίας.
■ Οι ελλείψεις καυσίμων αεριωθουμένων θα επηρεάσουν τον τουρισμό και μαζί με αυτόν τον κλάδο της φιλοξενίας.
■ Οι ελλείψεις σε καύσιμα καυσίμων – το βαρύ πετρέλαιο που τροφοδοτεί τα φορτηγά πλοία – θα διαταράξουν το θαλάσσιο εμπόριο παγκοσμίως, με συνέπειες που είναι δύσκολο να προβλεφθούν πλήρως.
■ Οι ελλείψεις λιπαντικών και γράσων θα επηρεάσουν ολόκληρη τη βιομηχανία, καθώς κάθε μηχάνημα τα χρειάζεται.
■ Οι ελλείψεις θείου — ένα υποπροϊόν της διύλισης πετρελαίου— θα περιορίσουν την παραγωγή θειικού οξέος, της πιο ευρέως χρησιμοποιούμενης χημικής ουσίας στον κόσμο και ενός βασικού συστατικού αμέτρητων αλυσίδων εφοδιασμού. Η εξόρυξη θα επηρεαστεί σοβαρά. Οι απώλειες στην εξόρυξη χαλκού και νικελίου θα επηρεάσουν όλα όσα εξαρτώνται από την ηλεκτρική ενέργεια, συμπεριλαμβανομένων των μπαταριών, γεγονός που με τη σειρά του θα επιβραδύνει την παγκόσμια μετάβαση στην καθαρή ενέργεια. Το θειικό οξύ παίζει επίσης ρόλο στην επεξεργασία αστικών υδάτων και λυμάτων, στη διύλιση πετρελαίου και στην παραγωγή χάλυβα, κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, χαρτοπολτού και χαρτιού, καουτσούκ, δέρματος, χημικών, φαρμακευτικών προϊόντων και καλλυντικών.
■ Οι ελλείψεις αερίου ηλίου – ενός υποπροϊόντος της υγροποίησης του φυσικού αερίου – θα απειλήσουν την παραγωγή μικροτσίπ και, κατά συνέπεια, ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού ηλεκτρονικών ειδών. Ακόμη και τα ιατρικά μηχανήματα μαγνητικής τομογραφίας θα επηρεαστούν, καθώς απαιτούν ήλιο για να λειτουργήσουν.
■ Πριν από τον πόλεμο, οι χώρες του Περσικού Κόλπου προμήθευαν επίσης ένα σημαντικό μερίδιο των παγκόσμιων εξαγωγών αλουμινίου.
■ Όλοι αυτοί οι παράγοντες σε συνδυασμό αναπόφευκτα θα αποσταθεροποιήσουν το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Αυτές οι συνέπειες είναι τόσο τεράστιες και τόσο εκτεταμένες που μπορούν να γίνουν πλήρως κατανοητές μόνο όταν εξαπλωθούν και πυροδοτήσουν επιπτώσεις, και στη συνέχεια επιπτώσεις σε αυτές τις επιπτώσεις. Ήδη από την αρχή του πολέμου (4 Μαρτίου, μόλις πέντε ημέρες μετά την έναρξη των μαχών), ο Craig Tindale περιέγραψε ένα γενικό πλαίσιο για το πώς θα εξελιχθούν αυτές οι διαταραχές: δώδεκα διαδοχικοί μετασχηματισμοί που θα εκτυλιχθούν σε διάστημα άνω των πέντε ετών και, κατά την άποψή του, θα κορυφωθούν σε μια μεγάλης κλίμακας αναδιοργάνωση του παγκόσμιου πολιτισμού.
Ο πόλεμος μόλις ξεκίνησε ξανά, αλλά ακόμα κι αν είχε τελειώσει πραγματικά, αυτές οι συνέπειες θα εξακολουθούσαν να είναι αισθητές (δείτε, για παράδειγμα, αυτό το βίντεο). Οι ευσεβείς πόθοι που επικρατούν στις χρηματοπιστωτικές αγορές – η επιθυμία για «επιστροφή στην κανονικότητα» – είναι απίθανο να πραγματοποιηθεί.
Εκτός από τους μήνες που απαιτούνται για τη σταδιακή αποκατάσταση της ναυτιλιακής κίνησης και των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, ώστε να επιτευχθεί όσο το δυνατόν πλησιέστερη ομαλοποίηση (η πλήρης επιστροφή στα προπολεμικά επίπεδα έχει ήδη αποκλειστεί, είναι ήδη εκτός συζήτησης· δείτε αυτό το βίντεο, λεπτά 55′ έως 59′45″), υπάρχουν πολλά άλλα εμπόδια:
■ Οι βομβαρδισμοί εγκαταστάσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου έχουν προκαλέσει υλικές ζημιές, με αποτέλεσμα μέρος του εφοδιασμού να διακοπεί για χρόνια.
■ Η επανέναρξη της παραγωγής από πηγάδια που έκλεισαν βίαια μετά την εξάντληση της αποθηκευτικής ικανότητας ─ ένα πρόβλημα που επηρεάζει τα κράτη του Κόλπου πολύ πιο σοβαρά από το Ιράν, το οποίο παλεύει ακριβώς με αυτό εδώ και δεκαετίες υπό την πίεση των κυρώσεων ─ θα προχωρήσει τόσο αργά όσο και ατελώς.
■ Οι πλοιοκτήτες και οι ασφαλιστές επωμίζονται τεράστιο κόστος – την αξία του πλοίου και του φορτίου, την ανάπτυξη μελών πληρώματος για παρατεταμένες περιόδους, τα καύσιμα, τους λιμενικούς και τελωνειακούς δασμούς και πολλά άλλα. Θα πρέπει να αισθάνονται πραγματικά ασφαλείς πριν επιτρέψουν στα πλοία να πλεύσουν ξανά από τα Στενά του Ορμούζ. Για παράδειγμα, οι Χούθι σταμάτησαν να επιτίθενται σε εμπορικά πλοία στο Πορθμό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ πριν από περισσότερο από ένα χρόνο, αλλά η ναυτιλιακή κίνηση μέσω της Ερυθράς Θάλασσας έχει ανακάμψει μόνο στο 75% των επιπέδων πριν από την επίθεση (δείτε αυτό το βίντεο από το λεπτό 6’15″). Γιατί; Απλώς επειδή οι Χούθι εξακολουθούν να βρίσκονται εκεί (και επομένως μπορεί να κλείσουν ξανά το Πορθμό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ). Οι Ιρανοί θα παραμείνουν επίσης σταθμευμένοι κατά μήκος των Στενών του Ορμούζ. Οι αναλυτές εκτιμούν – αν και δεν μπορούν να το προβλέψουν – ότι ακόμη και αν τα Στενά του Ορμούζ άνοιγαν ξανά σήμερα, η ναυτιλιακή κίνηση θα φτάσει μόνο το 40% περίπου των επιπέδων πριν από τον πόλεμο μέχρι το τέλος του έτους (δείτε αυτό το βίντεο στα 1’20″).
■ Για μια περίληψη όλων των παραπάνω, παρακολουθήστε αυτό το βίντεο από το λεπτό 27′15″.
Η Παγκόσμια Επισιτιστική Κρίση
Οι αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων ─ λιπάσματα, φυτοφάρμακα, γεωργικά μηχανήματα, ντίζελ, λιπαντικά, μεταφορές ─ θα διαταραχθούν εξίσου με όλες τις άλλες. Αλλά τα τρόφιμα είναι η μεγαλύτερη ανησυχία μας, επειδή είναι απαραίτητα για την ανθρώπινη επιβίωση. Αν οι σακούλες σκουπιδιών εξαφανίζονταν από τα ράφια των σούπερ μάρκετ (είναι κατασκευασμένες από πλαστικό, το οποίο με τη σειρά του είναι κατασκευασμένο από πολυμερή, τα οποία είναι κατασκευασμένα από νάφθα, η οποία προέρχεται από το πετρέλαιο), οι άνθρωποι θα τα κατάφερναν ─ θα καθάριζαν τους κάδους απορριμμάτων τους. Δεν υπάρχει συγκρίσιμη λύση για την έλλειψη τροφίμων. Οποιαδήποτε διαταραχή στις αλυσίδες παραγωγής τροφίμων είναι μια εγγυημένη συνταγή για κοινωνική αναταραχή.
Παρακάτω παρατίθεται μια περιληπτική περιγραφή των παραγόντων που θα οδηγήσουν στην παγκόσμια επισιτιστική κρίση:
■ Πριν από τον πόλεμο, οι χώρες γύρω από τον Περσικό Κόλπο ήταν υπεύθυνες για περίπου το 35% της παγκόσμιας παραγωγής ουρίας, το 40% της παραγωγής θείου και το 20% της παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Η ουρία είναι η κύρια πρώτη ύλη για αζωτούχα λιπάσματα. Το θειικό οξύ (που προέρχεται από το θείο) είναι η κύρια πρώτη ύλη για φωσφορικά λιπάσματα. Και το LNG είναι το ίδιο πηγή παραγωγής ουρίας. Το Μπαγκλαντές, για παράδειγμα, διαθέτει μονάδες ουρίας που λειτουργούσαν με LNG από το Κατάρ ─ μια από τις βιομηχανίες που δέχτηκαν τους περισσότερους βομβαρδισμούς κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης ─ και τώρα έχουν κλείσει. Ο αποκλεισμός από τα κράτη του Κόλπου έχει διαταράξει τις παγκόσμιες αλυσίδες λιπασμάτων, με άμεσες συνέπειες να επηρεαστούν δυσμενώς οι παγκόσμιες τροφικές αλυσίδες.
■ Οι μεγάλοι εξαγωγείς λιπασμάτων ─ συμπεριλαμβανομένων της Ρωσίας και της Κίνας – έχουν αναστείλει τις εξαγωγές για να προστατεύσουν την επισιτιστική τους ασφάλεια. Η Ινδία ζήτησε επειγόντως λίπασμα από την Κίνα, αλλά η Κίνα αρνήθηκε, επικαλούμενη τις δικές της ανάγκες.
■ Μετά τον πόλεμο, οι παγκόσμιες τιμές των λιπασμάτων εκτοξεύτηκαν στα ύψη. Πρόσφατα, μειώθηκαν ξανά, αλλά αυτό οφείλεται στη μείωση της ζήτησης: Τόσοι πολλοί αγρότες σταματούν να σπέρνουν με αποτέλεσμα να δημιουργείται πλεόνασμα λιπασμάτων.
■ Οι Ηνωμένες Πολιτείες μόλις κήρυξαν κατάσταση εθνικής έκτακτης ανάγκης λόγω λιπασμάτων (δείτε εδώ και εδώ).
■ Η Κίνα, ο μεγαλύτερος παραγωγός και εξαγωγέας θειικού οξέος στον κόσμο (που αντιπροσωπεύει περισσότερο από το 40% της παγκόσμιας παραγωγής), έχει σταματήσει τις εξαγωγές. Αυτό θέτει σε κίνδυνο την εξόρυξη χαλκού στη Χιλή και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, την εξόρυξη νικελίου στην Ινδονησία και την εξόρυξη ουρανίου στο Καζακστάν. Περίπου το ήμισυ του συνόλου του θειικού οξέος που καταναλώνεται παγκοσμίως χρησιμοποιείται για την παραγωγή φωσφορικών λιπασμάτων.
Οι καλλιέργειες σε όλο τον κόσμο έχουν μια στενή περίοδο φύτευσης που συνδέεται με τις εποχές. Οι φυτεύσεις που ολοκληρώθηκαν πριν από την έναρξη του πολέμου δεν θα επηρεαστούν, αλλά αυτές οι συγκομιδές είναι ακόμα μήνες στο μέλλον, γεγονός που θα καλύψει την κρίση για κάποιο χρονικό διάστημα ─ ο κόσμος τρώει αυτή τη στιγμή τρόφιμα που φυτεύτηκαν ή ακόμα και συγκομίστηκαν μήνες πριν. Οι φυτεύσεις που προγραμματίστηκαν μετά το ξέσπασμα του πολέμου θα μπορούσαν επίσης να είχαν προχωρήσει κανονικά, υπό την προϋπόθεση ότι τα απαραίτητα λιπάσματα είχαν ήδη αποθηκευτεί.
Διαφορετικά, οι αγρότες που βασίζονταν σε λιπάσματα που μεταφέρονταν μέσω της Διώρυγας του Σουέζ τα λάμβαναν με περίπου είκοσι ημέρες καθυστέρηση, τον επιπλέον χρόνο που απαιτούνταν για τα πλοία να κάνουν τον γύρο του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Ακόμα και όταν αυτά τα λιπάσματα αγοράστηκαν σε υψηλότερη τιμή, η καθυστέρηση από μόνη της σήμαινε ότι εφαρμόστηκαν εκτός της βέλτιστης περιόδου, με αποτέλεσμα χαμηλότερες αποδόσεις. Οι χειρότερες περιπτώσεις είναι εκείνες όπου οι αυξανόμενες τιμές των εισροών οδηγούν τους αγρότες να σταματήσουν εντελώς τη φύτευση ─ όπως συμβαίνει ήδη σε χώρες τόσο διαφορετικές όσο οι Ηνωμένες Πολιτείες (σόγια, παρά το γεγονός ότι η Κίνα έχει ανοίξει ξανά την αγορά της στην αμερικανική σόγια ─ παρακολουθήστε αυτό το βίντεο, από το 12ο έως το 15ο λεπτό) και η Ταϊλάνδη (ρύζι ─ διαβάστε αυτό το ρεπορτάζ).
■ Εάν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν αποκλεισμένα μέχρι περίπου τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο, η παγκόσμια έλλειψη θείου θα εξαντλήσει τα αποθέματα σε χώρες χωρίς δική τους παραγωγή, με αποτέλεσμα να κλείσουν τα εργοστάσια φωσφορικών λιπασμάτων τους.
■ Η μείωση της χρήσης λιπασμάτων — για την ίδια φυτεμένη έκταση — δεν αποτελεί βιώσιμη επιλογή. Μετά από χρόνια συνεχούς καλλιέργειας, τα εδάφη εξαντλούνται. Χωρίς NPK (άζωτο, φώσφορο, κάλιο), απλώς δεν θα αποδώσουν καμία συγκομιδή. Και η σχέση δεν είναι γραμμική: 10% λιγότερο λίπασμα μπορεί να σημαίνει 30% λιγότερη συγκομιδή (η αναλογία ποικίλλει ανάλογα με την καλλιέργεια — το καλαμπόκι, για παράδειγμα, απαιτεί περισσότερο λίπασμα από τη σόγια). Οι μεγάλοι παραγωγοί δεν έχουν εναλλακτική λύση στα λιπάσματα, τα οποία πλέον είναι και ακριβά και σπάνια. Οι μικρότεροι αγρότες αυτοσχεδιάζουν απεγνωσμένα (βλ. εδώ, εδώ και εδώ).
■ Μία από τις συνέπειες θα είναι η μετάβαση σε άλλες καλλιέργειες: οι καλλιεργητές καλαμποκιού, για παράδειγμα, θα στραφούν στη σόγια· Στην Ταϊλάνδη, οι αγρότες πλημμυρίζουν τους ορυζώνες τους για να καλλιεργήσουν ψάρια. Οι καταναλωτές τελικά θα πρέπει τελικά να προσαρμόσουν τη διατροφή τους ανάλογα.
■ Εκτός από τα τεχνητά λιπάσματα, οι αλυσίδες εφοδιασμού για τα γεωργικά φυτοφάρμακα θα καταρρεύσουν επίσης. Η παραγωγή φυτοφαρμάκων εξαρτάται από την πετροχημική νάφθα: Το πλούσιο σε τολουόλιο και ξυλόλιο αναμορφωμένο υλικό εξάγεται από τη βαριά νάφθα. Η πλούσια σε βενζόλιο βενζίνη πυρόλυσης λαμβάνεται με ατμοπυρόλυση ελαφριάς νάφθας. Το βενζόλιο, το τολουόλιο και το ξυλόλιο ─ γνωστά ως BTX ─ αποτελούν τη βάση σχεδόν όλων των εμπορικών ζιζανιοκτόνων, μυκητοκτόνων και εντομοκτόνων. Και η αποτελεσματική εφαρμογή απαιτεί τα δραστικά συστατικά να διαλύονται σε βαρείς αρωματικούς διαλύτες, οι οποίοι είναι επίσης παράγωγα BTX. Η σύγχρονη γεωργία μπορεί να επιβιώσει μόνο χάρη στην εντατική χημική προστασία. Χωρίς φυτοφάρμακα, οι τρέχουσες καλλιέργειες δεν διαθέτουν την εγγενή αντοχή στα παράσιτα.
■ Η γεωργία παγκοσμίως λειτουργεί με περιορισμένα περιθώρια κέρδους και υψηλά πάγια κόστη. Εκτός από τα σπάνια και ακριβά λιπάσματα και φυτοφάρμακα, οι αγρότες αντιμετωπίζουν πλέον απότομες αυξημένες τιμές ντίζελ, αυξανόμενο κόστος λιπαντικών για τρακτέρ και θεριζοαλωνιστικές μηχανές, καθώς και υψηλότερο κόστος μεταφοράς και μεταφοράς. Είναι ήδη σύνηθες για τους αγρότες να εγκαταλείπουν απλώς τη φύτευση αυτής της σεζόν, περιμένοντας καλύτερες συνθήκες ─ μια περίοδο αναμονής που μπορεί να διαρκέσει χρόνια ─ ή να εγκαταλείπουν εντελώς τον τομέα. Όλα αυτά θα συμβούν πολύ πριν οι κυβερνήσεις συνειδητοποιήσουν την κλίμακα του προβλήματος και λάβουν μέτρα. Επειδή οι καλλιέργειες που φυτεύονται σήμερα (ή όχι) μπορούν να συγκομιστούν μόνο σε μήνες από τώρα, ο πλήρης αντίκτυπος της κρίσης δεν θα γίνει αισθητός μέχρι το 2027.
■ Όπως είναι αναμενόμενο, οι μικροί αγρότες με περιορισμένο κεφάλαιο θα υποφέρουν περισσότερο, γεγονός που θα τροφοδοτήσει τη μαύρη και γκρίζα αγορά λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων που εκτρέπονται ή παραποιούνται.
■ Η κτηνοτροφία θα πληγεί εξίσου σκληρά με τις αροτραίες καλλιέργειες. Το καλαμπόκι και η σόγια αποτελούν τη βάση της παραγωγής κρέατος. Η έλλειψη σιτηρών θα οδηγήσει σε πρόωρη μείωση των κοπαδιών, πουλερικών και χοίρων.
■ Χώρες σε όλο τον κόσμο θα σπεύσουν να εισάγουν τρόφιμα, με αποτέλεσμα την αύξηση των τιμών στις παγκόσμιες και εγχώριες αγορές. Οποιαδήποτε χώρα με αποθέματα σιτηρών, ανθρακικού καλίου, φωσφορικών αλάτων ή φυτοφαρμάκων θα τα θεωρήσει στρατηγικά περιουσιακά στοιχεία και όχι εμπορεύσιμα αγαθά ─ όπως έχει ήδη κάνει η Κίνα με το θειικό οξύ. Οι περιορισμοί στις εξαγωγές, το δελτίο έκτακτης ανάγκης και η αποθησαύριση θα αντικαταστήσουν το κανονικό εμπόριο. Αντιμέτωπες με κρίσιμες εγχώριες ανάγκες επισιτιστικής ασφάλειας, οι κυβερνήσεις αναμένεται να συσσωρεύουν πρώτες ύλες για την παραγωγή λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων, τελικών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων και τροφίμων γενικότερα.
■ Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, τα ακραία κλιματικά φαινόμενα θα αυξηθούν δραματικά κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2026 και το 2027 ─ ακριβώς όταν η επισιτιστική κρίση φτάσει στην πιο οξεία φάση της. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι μια πραγματική τέλεια καταιγίδα. Οι μετεωρολόγοι ήδη θεωρούν βέβαιη την εμφάνιση ενός «Σούπερ Ελ Νίνιο», με ξηρασίες, πλημμύρες και ακραίους καύσωνες σε όλο τον κόσμο (για τις επιπτώσεις της θερμότητας στην παραγωγή τροφίμων, δείτε εδώ, εδώ και εδώ ), πιθανώς στην κλίμακα του Μεγάλου Λιμού του 1877 ─ επίσης ένα γεγονός Ελ Νίνιο ─ που στοίχισε τη ζωή σε περισσότερους από 50 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Μέχρι τώρα, είναι ήδη γνωστό με βεβαιότητα ότι αυτό θα είναι ένα απολύτως καταστροφικό καιρικό φαινόμενο.
■ Τόσο οι ξηρασίες όσο και οι πλημμύρες υπονομεύουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα των λιπασμάτων. Σε περιοχές που πλήττονται από ξηρασία, το νερό είναι το μέσο μέσω του οποίου διαλύονται τα θρεπτικά συστατικά και φτάνουν στις ρίζες των φυτών. Χωρίς επαρκή υγρασία του εδάφους, τα εφαρμοζόμενα λιπάσματα απλά δεν θα απορροφηθούν. Σε περιοχές που έχουν πληγεί από πλημμύρες, οι υπερβολικές βροχοπτώσεις ξεπλένουν το εξαιρετικά διαλυτό άζωτο και φωσφορικό άλας από το έδαφος πριν τα φυτά μπορέσουν να τα απορροφήσουν.
■ Οι αγρότες που έχουν ήδη πληγεί ψυχολογικά από την κλιματική αλλαγή μπορεί να σταματήσουν να σπέρνουν, εν αναμονή των αναμενόμενων σκληρών συνεπειών του Ελ Νίνιο.
■ Το Ελ Νίνιο, μια ωκεάνια ανωμαλία στον ισημερινό Ειρηνικό Ωκεανό, διαταράσσει θεμελιωδώς την άνοδο του κρύου, πλούσιου σε θρεπτικά συστατικά νερού βαθέων υδάτων — και μαζί με αυτήν, την αλιεία γαύρου του Περού, τον ακρογωνιαίο λίθο της παγκόσμιας παραγωγής ιχθυάλευρων και ιχθυελαίων. Το αποτέλεσμα είναι μια έλλειψη πρωτεϊνών που εξαπλώνεται σαν φαινόμενο ντόμινο στις αγορές ζωοτροφών και υδατοκαλλιέργειας. Τα υποπροϊόντα ιχθυαλεύρων αποτιμώνται επίσης ως υψηλής ποιότητας οργανικά λιπάσματα και βελτιωτικά εδάφους. Η ταυτόχρονη απώλεια συνθετικών λιπασμάτων (που προέρχονται από θειικό οξύ και ουρία) και οργανικών εναλλακτικών λύσεων (που προκύπτει από την κατάρρευση της αλιείας λόγω του φαινομένου Ελ Νίνιο, η οποία επιδεινώνεται από το αυξανόμενο κόστος καυσίμων για τα αλιευτικά σκάφη) αποτελεί μια νέα, τέλεια καταιγίδα που πλήττει τους αγρότες σε όλο τον κόσμο.
Η Έλλειψη Συστημικής Σκέψης
Οι άνθρωποι πλοηγούνται στην πολυπλοκότητα του κόσμου προσπαθώντας να τον απλοποιήσουν, επειδή η απλοποίηση είναι ο δρόμος προς την προβλεψιμότητα.
Αντιμέτωποι με κάτι που φαίνεται περίπλοκο, χωρίζουμε το σύνολο σε μέρη και μελετάμε κάθε μέρος ξεχωριστά, θεωρώντας τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μερών αμελητέες. Στη συνέχεια, αναζητούμε γραμμικές σχέσεις αιτίας-αποτελέσματος μέσα σε κάθε μέρος, ελπίζοντας να βρούμε την προβλεψιμότητα που επιθυμούμε.
Υπό σχετικά σταθερές συνθήκες και εντός των αποδεκτών περιθωρίων σφάλματος, αυτό λειτουργεί καλά. Η πολυπλοκότητα του κόσμου μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν να ήταν απλούστερη από ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Ένας αγρότης χρησιμοποιεί X μονάδες λιπάσματος εντός μιας περιόδου Y εβδομάδων για να συλλέξει μια σοδειά W τόνων με αναμενόμενο κέρδος Z. Και έτσι συνεχίζεται: αιτία και αποτέλεσμα, γραμμική σκέψη.
Όσοι σκέφτονται με καλή γραμμική σκέψη – συνήθως αυτοί που είναι ειδικοί και όχι γενικοί – χαίρουν κοινωνικής εκτίμησης και ανέρχονται στις υψηλότερες θέσεις σε εταιρείες και κυβερνήσεις. Η ικανότητα δημιουργίας προβλεψιμότητας αποφέρει αποτελέσματα. Τα αποτελέσματα αποφέρουν ανταμοιβές.
Ωστόσο, ο κόσμος ήταν πάντα θεμελιωδώς περίπλοκος, και περιοδικά αναδιαρθρώνεται με τρόπους που ξεπερνούν τα εργαλεία απλοποίησης ─ όπως συμβαίνει τώρα με την επικείμενη επισιτιστική κρίση. Ο κόσμος δεν έχει γίνει τώρα πιο πολύπλοκος. Πάντα ήταν. Αυτό που συμβαίνει τώρα είναι ότι ο βαθμός πολυπλοκότητας μερικές φορές κλιμακώνεται σε τέτοιο βαθμό που η ικανότητά μας για προβλεψιμότητα εξαφανίζεται και μειώνεται σε άπιαστο όνειρο. Η τρέχουσα προσδοκία για μια «ομαλοποίηση» ─ μια επιστροφή στους προπολεμικούς όγκους εξαγωγών από την περιοχή του Περσικού Κόλπου ─ είναι ένα τέτοιο άπιαστο όνειρο.
Χωρίς προβλεψιμότητα, οι άνθρωποι ─ και οι εταιρείες, οι κυβερνήσεις, οι κοινωνίες ─ είναι στην πραγματικότητα τυφλοί.
Η επιστήμη της πολυπλοκότητας έχει υποστηρίξει εδώ και καιρό ότι τα πραγματικά πολύπλοκα συστήματα δεν μπορούν να προβλεφθούν. Δεν υπάρχει μαθηματική περιγραφή που να μπορεί να καθορίσει τις σχέσεις μεταξύ αιτιών και αποτελεσμάτων όταν οι μεταβλητές είναι πολυάριθμες και αλληλεξαρτώμενες. Αλλά αντί για πρόβλεψη, η επιστήμη της πολυπλοκότητας προσφέρει έναν άλλο, εφικτό επιστημονικό στόχο: Την ικανότητα να κατανοήσουμε —ποιοτικά και όχι ποσοτικά — τα πρότυπα συμπεριφοράς ενός πολύπλοκου συστήματος (στο σύνολό του).
Υπό κανονικές συνθήκες, θα ήταν απολύτως λογικό να θεωρηθεί η αλυσίδα παραγωγής τροφίμων ως ξεχωριστή, αυτόνομη μονάδα μελέτης. Αυτή η αλυσίδα υπόκειται φυσικά σε εξωτερικούς παράγοντες – πιστωτικές και ασφαλιστικές αγορές, κόστος μεταφοράς, κρατική παρέμβαση – αλλά σε σταθερούς καιρούς η επιρροή τους είναι περιορισμένη. Στο μέλλον, ωστόσο, τα σοκ θα διαδίδονται μέχρι να πλήξουν το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα (είναι μόνο θέμα χρόνου), το κόστος μεταφοράς και η διαθεσιμότητα θα κυμαίνονται απρόβλεπτα και οι κυβερνήσεις θα παρεμβαίνουν στην οικονομική δραστηριότητα ─ παρακρατώντας εισροές που διαφορετικά θα εξάγονταν. Η σωστή μονάδα μελέτης για θέματα επισιτιστικής ασφάλειας είναι πλέον το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα στο σύνολό του. Αυτό σημαίνει: καμία απολύτως προβλεψιμότητα.
Ωστόσο, οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων στις επιχειρήσεις και την κυβέρνηση, από συνήθεια, θα προσκολληθούν σε οποιοδήποτε ίχνος προβλεψιμότητας που μπορούν ακόμα να διεκδικήσουν. Τα μέσα τους: Πίνακες ελέγχου κινδύνου, αίθουσες καταστάσεων, επιτροπές κρίσης. Αυτά τα μέσα είναι απαραίτητα και δεν πρέπει να εγκαταλειφθούν. Αλλά η θεμελιώδης στάση ─ τουλάχιστον μέχρι ο κόσμος να σταθεροποιηθεί επαρκώς ώστε να αποκτήσει ξανά νόημα η προβλεψιμότητα ─ πρέπει να αλλάξει: Μακριά από τις προβλέψεις και προς την κατανόηση των προτύπων συμπεριφοράς. Το εργαλείο για αυτό είναι η συστημική σκέψη, όχι η γραμμική σκέψη.
Οι συστημικοί στοχαστές – γενικοί και όχι ειδικοί – αναπτύσσουν διορατικότητα σχετικά με τα πρότυπα συμπεριφοράς εντοπίζοντας συσχετίσεις μεταξύ φαινομενικά άσχετων γεγονότων, παρά ανιχνεύοντας άμεσες αιτιώδεις σχέσεις.
Ο Craig Tindale αποτελεί ένα παράδειγμα αυτού. Έχει χαρτογραφήσει τα διαδοχικά σοκ στην παγκόσμια οικονομία που προέκυψαν από τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ και έχει δημοσιεύσει άλλες αναλύσεις, συμπεριλαμβανομένης αυτής που είναι σχετική με τις διαρθρωτικές ευπάθειες της οικονομίας των ΗΠΑ. Ιδιαίτερα όσον αφορά την επισιτιστική κρίση, έχει οργανώσει την άποψή του για τα πρότυπα συμπεριφοράς του αγροδιατροφικού συστήματος υπό πίεση σε μια σειρά διαγραμμάτων, με στόχο να καταστήσει τη δυναμική του συστήματος κατανοητή σε άτομα με γραμμική νοοτροπία.
Ένας άλλος αξιοσημείωτος συστημικός στοχαστής είναι ο οικονομολόγος Michael Hudson, του οποίου τα γραπτά και τα βίντεο τα συνιστώ ανεπιφύλακτα σε όποιον θέλει να κατανοήσει τις επιπτώσεις αυτής της κρίσης στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα (βλ., για παράδειγμα, εδώ και εδώ ). Στον τομέα της γεωπολιτικής, οι Arnaud Bertrand, Emmanuel Todd και Alastair Crooke είναι μερικοί βασικοί συστημικοί στοχαστές.
Λόγω του τρόπου με τον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν διδαχθεί να σκέφτονται, οι συστημικοί στοχαστές είναι σπάνιοι ─ και ακόμη πιο σπάνιοι σε ηγετικό επίπεδο. Η λύση δεν είναι να βρεθούν στοχαστές συστημάτων και να τους ενδυναμώσουμε, αν και αυτό θα βοηθούσε επίσης. Η λύση είναι να οικοδομηθεί συνεκτική συστημική σκέψη από την καλύτερη διαθέσιμη βάση της γραμμικής σκέψης.
Η αποτυχία της γραμμικής σκέψης υπό πολύπλοκες συνθήκες καταδεικνύεται από τις αποφάσεις που έλαβε η Αμερικανική κυβέρνηση ─ αποφάσεις που έχουν φέρει τόσο την ίδια όσο και τον υπόλοιπο κόσμο στην τρέχουσα δύσκολη θέση.
Οι ΗΠΑ είναι αυτάρκεις σε πετρέλαιο και οι ηγέτες τους κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι θα ήταν άτρωτες και απρόσβλητες σε ένα σοκ εφοδιασμού. Υποστηρίχθηκε μάλιστα ότι ο αποκλεισμός των Στενων του Ορμούζ θα ήταν πρόβλημα «για τον υπόλοιπο κόσμο», όχι για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η παρακάτω εικόνα (πηγή) δείχνει πού είναι ελαττωματικός αυτός ο συλλογισμός:
Λιγότερο από τρεις μήνες μετά την έναρξη του αποκλεισμού (του lockdown), οι αλυσίδες εφοδιασμού λιπαντικών στις ΗΠΑ αρχίζουν ήδη να καταρρέουν (βλ. εδώ, εδώ και εδώ, καθώς και αυτό το άρθρο ). Αυτό ήταν πρακτικά αδύνατο να προβλεφθεί με γραμμικό συλλογισμό, αλλά θα μπορούσε να είχε γίνει κατανοητό και, σε κάποιο βαθμό, να είχε προβλεφθεί με με συστημικό συλλογισμό. Η προσφορά ντίζελ γίνεται επίσης πρόβλημα για τους Αμερικανούς καταναλωτές (και η Ρωσία μόλις ανέστειλε όλες τις εξαγωγές ντίζελ ─ δείτε εδώ και εδώ ).
Ποιες θα ήταν οι συνέπειες μιας τέτοιας κατάρρευσης; Τα λιπαντικά δεν είναι μόνο λάδι κινητήρα για επιβατικά αυτοκίνητα ─ αν και είναι απαραίτητα και για γεωργικά μηχανήματα. Απαιτούνται για συστήματα ελέγχου αεροσκαφών, βιομηχανικούς ανελκυστήρες, υδραυλικούς κυλίνδρους, εκσκαφείς και πολλά άλλα. Όσον αφορά τα τρόφιμα, η έλλειψη μπορεί να προκύψει όχι τόσο από προβλήματα παραγωγής, αλλά από προβλήματα στη διανομή: Η έλλειψη λιπαντικών θα μπορούσε να μειώσει την λειτουργική ικανότητα των περονοφόρων ανυψωτικών μηχανημάτων που είναι απαραίτητα για τη μεταφορά τροφίμων μέσω των κέντρων διανομής.
Ένα άλλο παράδειγμα των περιορισμών της γραμμικής σκέψης ήταν η πεποίθηση ότι η πλατφόρμα Ορμούζ θα άνοιγε ξανά αρκετά γρήγορα για να αποφευχθούν μεγάλα οικονομικά σοκ. Με βάση αυτό το σκεπτικό, οι ΗΠΑ απελευθέρωσαν πετρέλαιο και φυσικό αέριο από τα στρατηγικά τους αποθέματα στην παγκόσμια αγορά σε τιμές χαμηλότερες από τις τιμές της αγοράς, με στόχο τον περιορισμό των διεθνών τιμών και την προστασία των Αμερικανών καταναλωτών από τις αυξήσεις των τιμών των καυσίμων ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών. Με αυτόν τον τρόπο, έδωσαν επίσης σε άλλες χώρες λόγους να υποτιμήσουν τη σοβαρότητα της παγκόσμιας κρίσης. Μπορεί να χρειαστεί αρκετός χρόνος μέχρι να ανοίξει ξανά η πλατφόρμα του Ορμούζ και είναι απίθανο να φτάσει ποτέ στα προπολεμικά επίπεδα. Παρόλα αυτά, οι ΗΠΑ έχουν ήδη διαλύσει το προστατευτικό τους φράγμα έναντι των κραδασμών εφοδιασμού, τοποθετώντας τες σε πολύ πιο ευάλωτη θέση (δείτε αυτό το βίντεο, λεπτά 13’45″ έως 19’50″· δείτε επίσης εδώ και εδώ ).
Αλλά η πιο παράλογη & η πιο ανόητη απόφαση από όλες ─ και μια απόφαση που σίγουρα δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη ─ ήταν η υπόθεση ότι η φυσική εξάλειψη του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, μαζί με τους ανώτατους πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες του Ιράν, ακολουθούμενη από εβδομάδες συνεχών βομβαρδισμών, θα έριχνε αναγκαστικά το καθεστώς και θα ανάγκαζε τη χώρα να παραδοθεί.
