Τι μας αποκαλύπτουν οι εξελίξεις στην Αφρική για τον κόσμο που σχεδιάζεται στην Ευρώπη.
Αγαπητέ φίλε,
Αν διαβάζεις κατά καιρούς τα κείμενα της ΕΞΟΔΟΥ, ίσως να έχεις σκεφθεί ότι υπερβάλλουμε. Ίσως να θεωρείς ότι οι ανησυχίες για τις ψηφιακές ταυτότητες, τους προσωπικούς αριθμούς και τα διασυνδεδεμένα μητρώα αφορούν ένα μακρινό μέλλον ή αποτελούν απλώς τεχνολογικές εξελίξεις χωρίς ιδιαίτερη σημασία για την καθημερινή ζωή των ανθρώπων.
Δεν σε αδικώ. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μάθει να αντιμετωπίζουν κάθε νέα τεχνολογία ως κάτι ουδέτερο. Ως ένα ακόμη εργαλείο που υπόσχεται περισσότερη ευκολία, λιγότερη γραφειοκρατία και ταχύτερη εξυπηρέτηση. Και πράγματι, πολλές φορές έτσι είναι.
Υπάρχουν όμως ιστορικές στιγμές όπου πίσω από μια σειρά φαινομενικά ασύνδετων τεχνικών αλλαγών διαμορφώνεται αθόρυβα ένα νέο μοντέλο οργάνωσης της κοινωνίας. Ένα νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο θα ζήσουν οι επόμενες γενιές. Ίσως και η παρούσα γενιά.
Φοβάμαι ότι βρισκόμαστε ακριβώς σε μια τέτοια στιγμή.
Γι’ αυτό σε παρακαλώ να διαβάσεις με προσοχή όσα ακολουθούν. Όχι ως καταγγελία. Όχι ως θεωρία. Αλλά ως μια προσπάθεια να δούμε μαζί, χωρίς προκαταλήψεις, προς ποια κατεύθυνση κινείται σήμερα ο κόσμος.
Από τη Νιγηρία στις Βρυξέλλες: Το σχέδιο μετά την ψηφιακή ταυτότητα
Τα τελευταία χρόνια η δημόσια συζήτηση για τον ψηφιακό μετασχηματισμό περιστρέφεται συνήθως γύρω από ένα συγκεκριμένο ζήτημα: την ψηφιακή ταυτότητα. Στην Ελλάδα συζητούμε για τον Προσωπικό Αριθμό, τις νέες ταυτότητες, το Gov.gr Wallet και τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Στην Ευρώπη η συζήτηση αφορά το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι και το νέο πλαίσιο eIDAS 2.0. Στην Αφρική, αντίστοιχα, τα κράτη επενδύουν τεράστιους πόρους στην καταγραφή των πολιτών τους και στη δημιουργία εθνικών συστημάτων ψηφιακής ταυτοποίησης.
Όμως δύο πρόσφατες ειδήσεις από την Αφρική αποκαλύπτουν ότι η ψηφιακή ταυτότητα δεν είναι ο τελικός προορισμός. Είναι απλώς η αφετηρία.
Η πρώτη είδηση αφορά τη Νιγηρία[1], όπου οι εγγεγραμμένοι στο εθνικό σύστημα ψηφιακής ταυτότητας ξεπέρασαν τα 130 εκατομμύρια άτομα. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα ψηφιακής ταυτοποίησης στον κόσμο. Η δεύτερη είδηση, από το συνέδριο ID4Africa[2], είναι ίσως ακόμη πιο σημαντική. Εκεί διατυπώθηκε ανοιχτά η θέση ότι το επόμενο βήμα δεν είναι η δημιουργία περισσότερων εθνικών συστημάτων, αλλά η διασύνδεσή τους σε ενιαία, διαλειτουργικά ψηφιακά οικοσυστήματα που θα λειτουργούν πέρα από τα σύνορα κάθε κράτους.
Με απλά λόγια, η λογική είναι η εξής: Πρώτα δημιουργείς μια ψηφιακή ταυτότητα για κάθε πολίτη. Έπειτα συνδέεις την ταυτότητα με δημόσιες υπηρεσίες, φορολογικά μητρώα, συστήματα υγείας, τράπεζες και πλατφόρμες συναλλαγών. Στη συνέχεια συνδέεις μεταξύ τους τα εθνικά συστήματα. Και τελικά δημιουργείς ένα ενιαίο ψηφιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο ο πολίτης θα εργάζεται, θα συναλλάσσεται, θα μετακινείται, θα λαμβάνει υπηρεσίες και θα αποδεικνύει την ταυτότητά του.
Η μετάβαση αυτή παρουσιάζεται ως τεχνολογική πρόοδος. Και πράγματι περιέχει στοιχεία προόδου. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι οι ψηφιακές υπηρεσίες μπορούν να διευκολύνουν την καθημερινότητα, να περιορίσουν τη γραφειοκρατία ή να ενισχύσουν την οικονομική δραστηριότητα.
Το ερώτημα όμως δεν είναι μόνο τεχνικό. Είναι πρωτίστως πολιτικό και ανθρωπολογικό. Διότι όταν όλες οι βασικές λειτουργίες της κοινωνικής ζωής οργανώνονται πάνω σε ένα ενιαίο ψηφιακό υπόβαθρο, τότε η πρόσβαση του ανθρώπου στην κοινωνία εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τη συμμετοχή του σε αυτό το σύστημα.
Εδώ ακριβώς αρχίζει η συζήτηση που συνήθως αποφεύγεται.
Οι διεθνείς οργανισμοί, οι κυβερνήσεις και οι τεχνολογικοί κολοσσοί μιλούν διαρκώς για ασφάλεια, καινοτομία, αποτελεσματικότητα, ανάπτυξη και συμπερίληψη. Σπανιότερα όμως τίθεται ένα διαφορετικό ερώτημα: Θα εξακολουθήσει να έχει ο πολίτης το δικαίωμα να ζει αξιοπρεπώς και να συμμετέχει πλήρως στην κοινωνική ζωή χωρίς να είναι υποχρεωτικά ενταγμένος σε αυτό το ψηφιακό οικοσύστημα;
Θα μπορεί να συναλλάσσεται; Θα μπορεί να αποδεικνύει την ταυτότητά του; Θα μπορεί να εξυπηρετείται από το κράτος; Θα μπορεί να εργάζεται και να ασκεί τα δικαιώματά του; Και για να επεκτείνω τη σκέψη σας, θα μπορεί να έχει ελευθερία θρησκευτικής συνείδησης; Ή μήπως η συμμετοχή στο ψηφιακό σύστημα θα μετατραπεί σταδιακά από επιλογή σε αναγκαία προϋπόθεση κοινωνικής ύπαρξης;
Η συζήτηση αυτή δεν αφορά μόνο την Αφρική. Αφορά πρωτίστως την Ευρώπη. Διότι η ευρωπαϊκή στρατηγική ακολουθεί την ίδια κατεύθυνση. Το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι, οι μηχανισμοί διαλειτουργικότητας, οι κοινές ψηφιακές υποδομές και η διασυνοριακή αναγνώριση ταυτοτήτων υπηρετούν τον ίδιο στόχο: τη δημιουργία ενός ενιαίου ψηφιακού χώρου.
Η Αφρική, με μια έννοια, μας επιτρέπει να δούμε πιο καθαρά το μέλλον που διαμορφώνεται.
Οι κυβερνήσεις μιλούν για οικονομική ολοκλήρωση. Οι τεχνολόγοι για διαλειτουργικότητα. Οι επενδυτές για νέα ψηφιακά οικοσυστήματα.
Οι πολίτες όμως οφείλουν να θέσουν ένα καίριο και ζωτικό ερώτημα: Ποια θα είναι η θέση της ανθρώπινης ελευθερίας μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον;
Γιατί η ελευθερία δεν απειλείται μόνο όταν κάποιος μας στερεί δικαιώματα. Απειλείται και όταν όλες οι εναλλακτικές λύσεις εξαφανίζονται σιωπηλά και σταδιακά.
Η μεγάλη πρόκληση των επόμενων ετών δεν θα είναι να αποφασίσουμε αν θέλουμε ή όχι την τεχνολογία. Η τεχνολογία έχει ήδη εισέλθει στη ζωή μας και θα συνεχίσει να το κάνει.
Η πραγματική πρόκληση θα είναι να διασφαλίσουμε ότι η τεχνολογία θα παραμείνει εργαλείο στην υπηρεσία του ανθρώπου και δεν θα μετατραπεί σε προϋπόθεση της ίδιας της κοινωνικής του ύπαρξης.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι εξελίξεις στην Αφρική πρέπει να ενδιαφέρουν κάθε Έλληνα και κάθε Ευρωπαίο πολίτη. Διότι δεν περιγράφουν απλώς τι συμβαίνει σήμερα σε μια μακρινή ήπειρο. Περιγράφουν, ίσως, τον κόσμο που οικοδομείται μπροστά στα μάτια μας.
Το κρίσιμο ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι αν ο πολίτης θα αποκτήσει ψηφιακή ταυτότητα. Αυτό ήδη συμβαίνει. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα διατηρήσει το δικαίωμα να παραμένει πολίτης ακόμη και χωρίς αυτήν.
Η μάχη δεν δίνεται πλέον για την ταυτότητα. Η μάχη δίνεται για τη δυνατότητα ύπαρξης εκτός του συστήματος.
ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ
Ένα εύλογο ερώτημα που γεννιέται διαβάζοντας τις ειδήσεις για τα προγράμματα ψηφιακής ταυτότητας είναι το εξής: Γιατί η Αφρική; Γιατί η Παγκόσμια Τράπεζα, το ID4Africa, διάφοροι διεθνείς οργανισμοί και μεγάλα τεχνολογικά ιδρύματα επενδύουν επί χρόνια τεράστια ποσά για την ανάπτυξη συστημάτων ψηφιακής ταυτοποίησης στις αφρικανικές χώρες;
Η Αφρική αποτελεί ίσως τη μοναδική ήπειρο όπου μεγάλα τμήματα του πληθυσμού δεν είχαν ποτέ ενταχθεί πλήρως στις παραδοσιακές διοικητικές δομές του δυτικού κράτους. Δεν υπάρχουν παντού ολοκληρωμένα ληξιαρχεία. Δεν υπάρχουν παντού πλήρη φορολογικά μητρώα. Δεν υπάρχουν παντού εδραιωμένα τραπεζικά δίκτυα. Αυτό που για πολλούς θεωρείται μειονέκτημα, για τους σχεδιαστές των νέων ψηφιακών συστημάτων αποτελεί ταυτόχρονα ευκαιρία. Μπορούν να χτίσουν εξ αρχής νέες δομές χωρίς να χρειαστεί να αντικαταστήσουν παλαιές. Με όρους τεχνολογίας, η Αφρική προσφέρει τη δυνατότητα ενός «άλματος». Να περάσει δηλαδή απευθείας από την ελλιπή διοικητική οργάνωση σε πλήρως ψηφιακές υποδομές.
Αυτό έχει ήδη συμβεί σε άλλους τομείς. Πολλές αφρικανικές χώρες δεν ανέπτυξαν ποτέ εκτεταμένα δίκτυα σταθερής τηλεφωνίας, αλλά πέρασαν απευθείας στην κινητή τηλεφωνία. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει σήμερα με την ψηφιακή ταυτότητα.
Η Αφρική μετατρέπεται σε χώρο πρώτης εφαρμογής νέων μοντέλων ψηφιακής διακυβέρνησης.
Δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι υπάρχει κάποιο μυστικό σχέδιο. Μπορεί και να υπάρχει, αλλά αφού εικασίες μόνο μπορώ να κάνω, δεν μπορώ πειστικά να το υποστηρίξω.
Σημαίνει όμως ότι οι λύσεις που δοκιμάζονται εκεί είναι πιθανό να αποτελέσουν πρότυπα για ολόκληρο τον πλανήτη. Επειδή παράλληλα το ίδιο μοντέλο ψηφιακού οικοσυστήματος προωθείται και στην Ευρώπη, έχω πεισθεί ότι οι σχεδιαστές είναι κοινοί σε παγκόσμιο επίπεδο. Μένει να εξετάσουμε τις τάσεις σε ΗΠΑ, Κίνα, Ινδία και Ρωσία.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει η ανησυχία της Κίνησης κατά του Ψηφιακού Ολοκληρωτισμού «ΕΞΟΔΟΣ». Διότι όταν μια τεχνολογία παρουσιάζεται ως εργαλείο ένταξης των πολιτών, πρέπει πάντοτε να εξετάζουμε και την αντίστροφη όψη: Ποιος θα έχει τη δυνατότητα να εξαιρεθεί; Ποιος θα μπορεί να ζήσει χωρίς αυτήν; Ποιος θα διατηρεί το δικαίωμα να επιλέξει έναν διαφορετικό τρόπο συμμετοχής στην κοινωνική ζωή;
Η εμπειρία διδάσκει ότι πολλές τεχνολογίες ξεκινούν ως προαιρετικές και καταλήγουν να θεωρούνται αυτονόητες προϋποθέσεις κοινωνικής συμμετοχής.
Γι’ αυτό η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται στα πλεονεκτήματα των ψηφιακών συστημάτων. Πρέπει να επεκτείνεται και στα όρια τους. Στις δικλείδες ασφαλείας. Στις εναλλακτικές λύσεις. Στο δικαίωμα του ανθρώπου να παραμένει ελεύθερος πολίτης ακόμη και όταν δεν επιθυμεί να ενταχθεί πλήρως σε ένα καθολικό ψηφιακό οικοσύστημα.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι γιατί η Αφρική προηγείται. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν όσα εφαρμόζονται σήμερα στην Αφρική αποτελούν την προαναγγελία του κόσμου που σχεδιάζεται αύριο για όλους μας.
Δεν ξέρω αν σε έπεισα. Ελπίζω να σε προβλημάτισα και να αρχίσεις επί τέλους «να το ψάχνεις». Είναι χρέος σ’ αυτούς που αφήνεις πίσω σου!
Με αγάπη, ειλικρινά
Γεώργιος Αποστολάκης
[1] Την είδηση μπορείς να τη διαβάσεις εδώ: https://www.biometricupdate.com/202606/nigeria-looks-beyond-enrollment-as-digital-id-passes-130-million. Από τη σκοπιά της κριτικής που ασκεί η ΕΞΟΔΟΣ στον ψηφιακό μετασχηματισμό, το σημαντικότερο στοιχείο του άρθρου δεν είναι τα 130 εκατομμύρια εγγραφών, αλλά η ρητή διακήρυξη ότι το επόμενο στάδιο είναι η μετάβαση από την απλή ταυτοποίηση στην οικοδόμηση ενός «ψηφιακού οικοσυστήματος υπηρεσιών», όπου η ψηφιακή ταυτότητα αποτελεί την απαραίτητη πύλη πρόσβασης σε τράπεζες, τηλεπικοινωνίες, κοινωνικές παροχές και δημόσιες υπηρεσίες. Με άλλα λόγια, η ίδια η Νιγηρία παρουσιάζεται ως παράδειγμα της διεθνούς μετάβασης από το στάδιο της μαζικής βιομετρικής καταγραφής στο στάδιο της λειτουργικής εξάρτησης του πολίτη από την ψηφιακή ταυτότητα, κάτι που συναντάται πλέον σε όλο και περισσότερες χώρες και προωθείται από διεθνείς οργανισμούς και χρηματοδοτικούς φορείς.
[2] Την είδηση μπορείς να τη διαβάσεις εδώ: https://www.biometricupdate.com/202606/interoperable-digital-ecosystems-next-frontier-of-africas-digital-transformation. Η υπουργός Επικοινωνιών, Τεχνολογίας και Καινοτομίας της Sierra Leone, Σαλίμα Μπα, υποστήριξε στο συνέδριο ID4Africa ότι οι αφρικανικές χώρες πρέπει να ξεπεράσουν το στάδιο των μεμονωμένων εθνικών έργων ψηφιακής δημόσιας υποδομής (Digital Public Infrastructure – DPI) και να δημιουργήσουν διαλειτουργικά περιφερειακά ψηφιακά οικοσυστήματα. Κατά την άποψή της: Η πραγματική αξία δεν βρίσκεται πλέον στην απλή δημιουργία εθνικών μητρώων και ψηφιακών ταυτοτήτων. Η αξία βρίσκεται στη σύνδεση αυτών των συστημάτων μεταξύ των κρατών. Τα νέα οικοσυστήματα θα υποστηρίζουν: διασυνοριακό εμπόριο, χρηματοπιστωτική ενοποίηση, διασυνοριακή κινητικότητα πολιτών, οικονομική συμμετοχή σε ηπειρωτική κλίμακα. Το επόμενο βήμα, είπε, της αφρικανικής ψηφιακής μεταμόρφωσης είναι η δημιουργία συστημάτων που θα λειτουργούν διασυνδεδεμένα, με κοινά πρότυπα, κοινή διακυβέρνηση, νομική εναρμόνιση και αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην ανάγκη τα ψηφιακά συστήματα να εξυπηρετούν τη Ζώνη Ελευθέρου Εμπορίου της Αφρικής (AfCFTA), διότι –όπως υποστηρίχθηκε– δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική οικονομική ολοκλήρωση εάν κάθε κράτος λειτουργεί με απομονωμένα ψηφιακά συστήματα.
