Οι τρεις βασικές προϋποθέσεις μίας χρηματιστηριακής κατάρρευσης, η οποία στη συνέχεια οδηγεί σε βαθιά ύφεση και κρίση, έχουν ήδη εκπληρωθεί – ενώ οι συνθήκες καθιστούν σχεδόν απαραίτητη την εκπλήρωση της τέταρτης, ακόμη και πριν τις ενδιάμεσες αμερικανικές εκλογές. Το ίδιο αυτό ενδεχόμενο, έχει προσφέρει ένα αναπάντεχο γεωπολιτικό όπλο στο Ιράν, συστημικής ισχύος – αφού ο πόλεμος στην περιοχή ενισχύει τις πληθωριστικές πιέσεις, οπότε πιέζει για την ανάλογη λήψη μέτρων που οι ΗΠΑ θέλουν με κάθε τρόπο να αποφύγουν. Η Ελλάδα, με το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος της περί τα 870 δις € που συνεχώς αυξάνονται, είναι εντελώς ανοχύρωτη απέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο – σε μία διεθνή κρίση που θα στέρευε τις αγορές κεφαλαίου και τις δυνατότητες δανεισμού της, ενώ δυστυχώς προπληρώνει χρέη χωρίς να την υποχρεώνει κανείς και χωρίς καμία πρόβλεψη για τέτοιου είδους κρίσεις.
.
Ανάλυση
Οι εταιρείες τεχνολογίας έχουν πλέον συσσωρεύσει χρέη δεκάδων δις $ – οπότε όλα φαίνονται έτοιμα για ένα μεγάλο κραχ που όμως είναι αδύνατον να προβλεφθεί πότε θα συμβεί. Αυτό που γνωρίζουμε βέβαια, είναι οι ιστορικές προϋποθέσεις για μία μεγάλη κρίση – οι οποίες είναι οι παρακάτω τέσσερις:
(α) Τεράστιες επενδύσεις, χρηματοδοτούμενες από δανεικά χρήματα, πρέπει να εισρεύσουν σε έναν οικονομικό τομέα – ο οποίος όμως να είναι στενά συνδεδεμένος με τη συνολική οικονομία.
(β) Αυτές οι επενδύσεις πρέπει να διογκώνουν τις αξίες των παγίων περιουσιακών στοιχείων, όπως των μετοχών – των οποίων οι αποτιμήσεις αποσυνδέονται ολοένα και περισσότερο από την πραγματική οικονομία.
(γ) Η επακόλουθη αυξανόμενη νευρικότητα των επενδυτών – ως αποτέλεσμα των δύο παραπάνω παραγόντων.
(δ) Η αύξηση των επιτοκίων – όπου τελικά το υψηλότερο κόστος χρηματοδότησης, θα καθιστούσε το βάρος του χρέους μη βιώσιμο.
Οι πρώτες τρεις προϋποθέσεις είναι απαραίτητες, αλλά όχι επαρκείς, ενώ σήμερα πληρούνται όλες – εκτός από την τέταρτη που, όταν συμβεί, θα πυροδοτήσει το κραχ.
Συνεχίζοντας, κάθε μεγάλη κρίση δεν κλονίζει αυτόματα ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Για παράδειγμα, η άνθηση της αμερικανικής βιομηχανίας σχιστολιθικού πετρελαίου μεταξύ των ετών 2010 και 2014, καθώς επίσης η επακόλουθη κατάρρευσή της έως το 2020, ήταν τεράστια – χωρίς όμως να κλονισθεί το χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ, επειδή επρόκειτο για μία κλαδική κρίση και όχι για συστημική.
Από την άλλη πλευρά, δεν είναι αυτόματα η κάθε χρηματοπιστωτική κρίση, συστημική κρίση. Για παράδειγμα, όταν η Silicon Valley Bank (SVB) κατέρρευσε απροσδόκητα τον Μάρτιο του 2023 (ανάλυση), οι πελάτες της απέσυραν τις καταθέσεις τους σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (bank run) – ενώ λίγο αργότερα, δύο άλλες μεγάλες τράπεζες κατέρρευσαν και οι χρηματοπιστωτικές αγορές κράτησαν την αναπνοή τους.
Ο πρόεδρος Biden όμως εγγυήθηκε αμέσως όλες τις τραπεζικές καταθέσεις στις ΗΠΑ, αποτρέποντας έτσι τον πανικό – με αποτέλεσμα η κρίση της SVB να είχε σχετικά ήπιο αντίκτυπο. Δεν εξελίχθηκε δηλαδή σε συστημική κρίση, βυθίζοντας την οικονομία σε ύφεση – όπως η κατάρρευση των dot-com το 2000 ή η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.
Η φούσκα της ΑΙ
Περαιτέρω, η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ, ανάλυση) διογκώθηκε αξιοσημείωτα γρήγορα – αφού έως το 2022 διοχετεύονταν στον κλάδο ελάχιστα δισεκατομμύρια δολάρια για έρευνα και ανάπτυξη. Μετά την κυκλοφορία της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης όμως το Νοέμβριο του 2022, ο όγκος των επενδύσεων εκτινάχθηκε στα περίπου 25 δις $ – ενώ σήμερα ευρίσκεται σε εξέλιξη ένα επενδυτικό κύμα που αναμένεται να φτάσει συνολικά το 1 τρις $, μεταξύ των ετών 2025 και 2029.
Για τη χρηματοδότηση αυτών των τεράστιων επενδύσεων οι γνωστές «Magnificent Seven» (=οι επτά πιο πολύτιμες αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας – Apple, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, Nvidia και Tesla), έχουν αναλάβει χρέη, έχουν δανεισθεί δηλαδή, δεκάδες δις $ – γεγονός που αποτελεί την πρώτη προϋπόθεση μίας οικονομικής κρίσης που έχει έτσι ήδη εκπληρωθεί.
Ταυτόχρονα, οι τιμές των μετοχών τους έχουν εκτοξευθεί στα ύψη – της Alphabet έχει αυξηθεί από 53 $ στα 367 $ από το 2019, της Microsoft από 101 $ στα 379 $, της Nvidia από 3,50 $ στα 210 $ κοκ. Οι «Magnificent Seven» λοιπόν, αντιπροσωπεύουν πλέον τουλάχιστον το 50% της αμερικανικής οικονομικής ανάπτυξης – ενώ αποτελούν περίπου το ένα τρίτο του δείκτη S&P 500 και περισσότερο από το ήμισυ της χρηματιστηριακής αγοράς NASDAQ. Εάν δε οι OpenAI και Anthropic εισαχθούν επίσης στο χρηματιστήριο, το βάρος τους θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο.
Επομένως, τόσο η οικονομική ανάπτυξη των ΗΠΑ, όσο και η απόδοση της χρηματιστηριακής αγοράς, εξαρτώνται πλέον σε μεγάλο βαθμό από την επιτυχία της βιομηχανίας Τεχνητής Νοημοσύνης – γεγονός που σημαίνει ότι, έχει ήδη πληρωθεί και η δεύτερη προϋπόθεση μίας κρίσης.
Σε κάθε οικονομική φούσκα τώρα, οι αριθμοί χάνουν τελικά τη δύναμή τους να πείθουν και αντικαθίστανται από ιστορίες – από τα γνωστά μυθικά αφηγήματα. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος, για τον οποίο η διαφημιστική εκστρατεία, οι κερδοσκοπικές φούσκες και οι επακόλουθες καταρρεύσεις τους, είναι ταυτόχρονα συναρπαστικές και επικίνδυνες.
Για παράδειγμα, τα αφηγήματα γύρω από την SpaceX του Musk και τον αποικισμό του Άρη, είναι κυριολεκτικά φανταστικά – όπως επίσης οι υποσχέσεις της βιομηχανίας Τεχνητής Νοημοσύνης ότι, θα αυξήσει εκρηκτικά την παραγωγικότητα, ενώ ταυτόχρονα θα επιλύσει όλα τα προβλήματα της ιατρικής, της κλιματικής κρίσης κοκ. Το ίδιο δε ισχύει για τα κέρδη που θα ήταν απαραίτητα για την ανάκτηση των τόκων από αυτές τις γιγάντιες επενδύσεις – πόσο μάλλον για την αποπληρωμή των χρεών που δημιουργήθηκαν.
Λογικά επομένως οι επενδυτές ευρίσκονται κάπου μεταξύ ευφορίας και νευρικότητας – ενώ πολλοί διαισθάνονται ότι, κάτι δεν πάει καλά. Μια ένδειξη αυτού του γεγονότος είναι η τιμή του χρυσού που παραδοσιακά θεωρείται βαρόμετρο αβεβαιότητας στις χρηματοπιστωτικές αγορές – η οποία σήμερα είναι περίπου τρεις φορές υψηλότερη, από ότι στο τέλος του 2022. Ταυτόχρονα, οι μετοχές σχεδόν όλων των «Magnificent Seven», με εξαίρεση την Nvidia, αρχίζουν να παραμένουν στάσιμες – κάτι που σημαίνει πως έχει πληρωθεί και η τρίτη προϋπόθεση της κρίσης.
Η κρίσιμη τέταρτη προϋπόθεση
Συνεχίζοντας, λείπει μόνο η τελευταία και ίσως η πιο κρίσιμη προϋπόθεση: η αύξηση των επιτοκίων, όπου το υψηλότερο κόστος χρηματοδότησης, θα καταστήσει τελικά το βάρος του χρέους μη βιώσιμο. Εν προκειμένω, τόσο η φούσκα των dot-com στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όσο και η άνθηση των ακινήτων της δεκαετίας του 2000, «έσκασαν» μόνο αφού οι κεντρικές τράπεζες αύξησαν τα επιτόκια.
Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ τώρα, η Fed, άφησε το βασικό της επιτόκιο αμετάβλητο την περασμένη εβδομάδα – ενώ ο πρόεδρος Τραμπ θα προτιμούσε να πείσει τον νέο πρόεδρο της Fed, να μειώσει τα επιτόκια. Εν τούτοις, με δεδομένη τη νέα αύξηση του πληθωρισμού, είχε λίγα περιθώρια ελιγμών – πόσο μάλλον όταν τα επιτόκια ήδη αυξάνονται παγκοσμίως.
Το φθινόπωρο, η Fed είναι επίσης πιθανόν να αυξήσει τα βασικά της επιτόκια κατά τουλάχιστον 0,25 μονάδες – ενδεχομένως ακόμη περισσότερο. Εάν λοιπόν η ιστορία αποτελεί αξιόπιστο οδηγό, τότε το κραχ θα ακολουθήσει μετά τις πρώτες αυξήσεις των αμερικανικών επιτοκίων – ενδεχομένως πιο πριν, όταν οι επενδυτές προβλέψουν με σιγουριά την αύξηση.
Αυτή τη φορά βέβαια, η κρίση δύσκολα θα περιοριζόταν σε μια μεμονωμένη κατάρρευση τράπεζας όπως αυτή της Silicon Valley Bank – όπου το 2023, ο πρόεδρος Μπάιντεν κατάφερε να ηρεμήσει τις χρηματοπιστωτικές αγορές, με μια αποφασιστική παρέμβαση.
Γιατί; Επειδή με δεδομένη την τρέχουσα σημασία του τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης για την οικονομία και τις χρηματιστηριακές αγορές, μία παρέμβαση θα ήταν πολύ πιο δύσκολη για την κυβέρνηση Τραμπ – ενώ εάν ο τομέας αποσταθεροποιηθεί, ακόμη και οι μεγαλύτερες εταιρείες τεχνολογίας θα μπορούσαν να δεχθούν τεράστιες πιέσεις.
Σε μία τέτοια περίπτωση που δεν φανταζόμαστε να συμβεί πριν τις ενδιάμεσες αμερικανικές εκλογές, προφανώς για πολιτικούς λόγους, θα ακολουθούσε ένα κραχ που θα βύθιζε στην ύφεση την αμερικανική οικονομία, οπότε ολόκληρο τον πλανήτη – χωρίς αυτό να σημαίνει πως θα σηματοδοτούσε το τέλος της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Μπορεί δηλαδή η τρέχουσα ευφορία της τεχνητής νοημοσύνης να είναι μια παραγωγική φούσκα και μπορεί να «σκάσει» οικονομικά, αλλά δεν παύει να δημιουργεί ταυτόχρονα την τεχνολογική υποδομή των επόμενων δεκαετιών – με γρήγορο ρυθμό. Άλλωστε, μετά το σπάσιμο της φούσκας των dot-com, το διαδίκτυο δεν εξαφανίστηκε – οπότε η φούσκα θα διαλυθεί μεν, αλλά η τεχνητή νοημοσύνη θα παραμείνει.
Επίλογος
Ολοκληρώνοντας η Ελλάδα, με το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος της περί τα 870 δις € που συνεχώς αυξάνονται, είναι εντελώς ανοχύρωτη απέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο – σε μία διεθνή κρίση που θα στέρευε τις αγορές κεφαλαίου και τις δυνατότητες δανεισμού της, ενώ δυστυχώς προπληρώνει χρέη χωρίς να την υποχρεώνει κανείς και χωρίς καμία πρόβλεψη για τέτοιου είδους κρίσεις.
Ας ελπίσουμε ότι δεν θα συμβεί αυτό που προβλέπεται – αφού ενδεχομένως θα οδηγούσε τη χώρα μας σε μία επόμενη χρεοκοπία, η οποία θα ήταν πολύ πιο επώδυνη σε σχέση με το 2010. Γιατί; Επειδή τα χρέη είναι πολύ πιο υψηλά από το 2010, το πραγματικό ΑΕΠ χαμηλότερο και οι Πολίτες φτωχοποιημένοι – ενώ θα έχουν ξεπουληθεί ή πλειστηριασθεί σχεδόν όλα της/μας τα περιουσιακά στοιχεία.
