Τα προβλήματα των Αλεβιτών της Τουρκίας, της μεγαλύτερης θρησκευτικής ομάδας στη χώρα μετά την πλειοψηφία των Σουνιτών, έχουν επανέλθει στο προσκήνιο, αφότου ο δήμος της Κωνσταντινούπολης πρότεινε επίσημα την αναγνώριση των τόπων λατρείας των ετερόδοξων μειονοτικών ομάδων.
Η πρόταση καταψηφίστηκε την περασμένη εβδομάδα από τους Ισλαμιστές του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) και τους ακροδεξιούς συμμάχους τους στο Κόμμα Εθνικιστικού Κινήματος (MHP), οι οποίοι έχουν 180 έδρες από τις 312 στο δημοτικό συμβούλιο.
Η λύση στο πρόβλημα πρέπει να είναι απλή. Τα θέματα αυτά πρέπει να επιλυθούν με βάση την ισότητα των πολιτών. Σε ένα σύγχρονο κράτος, τα δικαιώματα και οι ευθύνες αποκλείουν οποιαδήποτε μορφή διακρίσεων βάσει της εθνότητας ή της θρησκευτικής ταυτότητας.
Πρώτα απ’ όλα, το κράτος δεν μπορεί να υποστηρίζει ή να δυσφημίζει οποιαδήποτε θρησκευτική ταυτότητα. Δεύτερον, το κράτος θα πρέπει να εξασφαλίζει παρόμοια νομικά δικαιώματα και καθεστώς σε όλες τις θρησκευτικές ομάδες.
Αλλά στην Τουρκία, το σουνιτικό Ισλάμ είναι στην πράξη ένα από τα κύρια στοιχεία που καθορίζει τις σχέσεις μεταξύ του κράτους και των πολιτών του. Η ύπαρξη της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων, του διαβόητου Diyanet, το οποίο απασχολεί περισσότερους από 100.000 ανθρώπους και απολαμβάνει σημαντικές πιστώσεις από δημόσιους πόρους, είναι η πιο συγκεκριμένη απόδειξη αυτού του γεγονότος.
Το Diyanet, αφειδώς χρηματοδοτούμενο από όλους τους φορολογούμενους, φυσικά αν και παίρνει λεφτά από αυτούς, στην ουσία δεν λειτουργεί ούτε κατ’ ελάχιστον υπέρ των μουσουλμάνων Αλεβιτών που αποτελούν το 10 έως 20% (16,7% με τον τελευταίο απολογισμό) του πληθυσμού, αντ’ αυτού, ορίζει Σουνίτες ιμάμηδες σε κρατικά τζαμιά στα χωριά των Αλεβί, στα οποία φυσικά κανείς δεν πατά.
Λόγω των σχέσεων μεταξύ του κράτους και του σουνιτικού Ισλάμ, η Τουρκία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κοσμικό κράτος.
Οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων αναζητούν λύσεις στα προβλήματα των Αλεβί από την οπτική γωνία του σουνιτικού Ισλάμ. Σε μια κοσμική, σύγχρονη κατάσταση, δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ ενός τζαμιού και ενός τζεμεβί, του τόπου λατρείας των Αλεβιτών. Αλλά από την σκοπιά του σουνιτικού Ισλάμ, δεν μπορούν ποτέ να αντιμετωπίζονται εξίσου. Το Σουνιτικό Ισλάμ αναγνωρίζει άλλους τόπους λατρείας, όπως εκκλησίες και συναγωγές, αλλά είναι αδύνατο για το σουνίτικο Ισλάμ να δεχτεί τα τζεμεβί.
Η επίσημη αντιπολίτευση στην αναγνώριση των τζεμεβί ως τόπου λατρείας είναι καλά τεκμηριωμένη από τη σουνιτική θεολογική προοπτική. Το πρόβλημα στην Τουρκία είναι το γεγονός ότι αυτή η θεολογική συλλογιστική είναι επίσης επίσημη πολιτική.
Η σουνιτική ερμηνεία θεωρεί τις πεποιθήσεις των Αλεβιτών ως μια λανθασμένη ερμηνεία του Ισλάμ. Πολλοί σουνίτες λόγιοι ορίζουν τις πεποιθήσεις των Αλεβί ως μια πρωτόγονη, υποανάπτυκτη εκδοχή του Ισλάμ. Τα τελετουργικά των Αλεβί, όπως η χρήση μουσικών οργάνων, ο χορός και η υπόκλιση σε θρησκευτικούς ηγέτες, είναι ανάθεμα για τη σουνιτική θρησκευτική σκέψη.
Ως αποτέλεσμα, το σουνιτικό Ισλάμ έχει παραδοσιακά επιδιώξει να μετασχηματίσει και να “σουνιτοποιήσει” του Αλεβίτες. Τα επίσημα σλόγκαν όπως “είμαστε όλοι αδελφοί και αδελφές” ή “τόσο το τζαμί όσο και το τζεμεβί είναι δικά μας” χρησιμεύουν μόνο ως προοίμιο της αφομοίωσης – δεν σημαίνει ότι ο εκάστοτε Αλέβιτης αναγνωρίζεται ως μέλος ενός νόμιμου μουσουλμανικού δόγματος.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι προηγούμενες στρατηγικές της κυβέρνησης “ανοίγματος των Αλεβιτών” ποτέ δεν καρποφόρησαν. Σε μια τακτική κίνηση, το AKP, του Ερντογάν, υποσχέθηκε τη νομική αναγνώριση των τζεμεβί πριν από τις προεδρικές και κοινοβουλευτικές εκλογές τον Ιούνιο του 2018, αλλά από τη στιγμή που κέρδισε την ψηφοφορία, το κόμμα του, όπως και αυτά των προηγούμενων ηγετών του τουρκικού κράτους, δεν έκανε τίποτα για να υποστηρίξει τη δέσμευση αυτή.
Η κρατική μεταχείριση των Αλεβιτών είναι τραγική, δεδομένου ότι το σύστημα πεποιθήσεων των Αλεβί διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στη μετάβαση των Τούρκων στο Ισλάμ στην Ανατολία. Αλλά το Σουνιτικό Ισλάμ, το οποίο βλέπει τις πολύ πρώιμες πρακτικές των μουσουλμάνων ως την τελική και αναλλοίωτη εκδοχή της θρησκείας, παραδοσιακά απέτυχε να κατανοήσει την παγκόσμια και τοπική διάσταση της πίστης. Γι’ αυτό πολλοί σουνίτες στην Τουρκία προτιμούν τα αραβικά ονόματα για τα παιδιά τους, αντί για τα τουρκικά ονόματα, θεωρώντας τα πιο ισλαμικά.
Αλλά είναι φυσικό για διαφορετικούς τοπικούς πολιτισμούς να ερμηνεύουν το Ισλάμ διαφορετικά. Γι’ αυτό δεν υπάρχει μόνο ένα αραβικό Ισλάμ, αλλά και ένα τουρκικό, όπως και το περσικό και άλλα.
Σήμερα στην Τουρκία υπάρχει μια εμφανής κρίση του σουνίτικου Ισλάμ, το οποίο είναι το αποτέλεσμα των στενών σχέσεών του με το κράτος. Από αυτή την προοπτική, οι Αλεβίτες θα πρέπει να δουν ότι ο αποκλεισμός τους από το κράτος θα μπορούσε στην πραγματικότητα να είναι μια ευλογία μεταμφιεσμένη.
Πέτρος Κράνιας
