Ο πολιτικός σχολιασμός επικαιρότητας δεν είναι διακοσμητικό παράρτημα της ενημέρωσης. Είναι το πεδίο όπου αποκαλύπτεται τι σημαίνουν τα γεγονότα, ποιοι ωφελούνται, ποιοι ζημιώνονται και ποια αντίληψη για την κοινωνία επιχειρεί να επιβληθεί ως αυτονόητη. Όποιος πιστεύει ότι αρκεί η παράθεση τίτλων, δηλώσεων και δημοσκοπήσεων για να καταλάβει τι συμβαίνει, απλώς παραδίδεται αμαχητί στον θόρυβο.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η είδηση καταναλώνεται γρήγορα, ξεχνιέται γρηγορότερα και αντικαθίσταται σχεδόν αμέσως από την επόμενη. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική συρρικνώνεται σε τηλεοπτικό στιγμιότυπο και η δημόσια ζωή σε αλληλουχία εντυπώσεων. Ακριβώς εδώ παρεμβαίνει ο σοβαρός σχολιασμός: όχι για να επαναλάβει την επικαιρότητα, αλλά για να τη σπάσει στα εξ ων συνετέθη, να τη συνδέσει με δομές, συμφέροντα, ιδέες και ιστορικές συνέχειες.
Τι είναι πραγματικά ο πολιτικός σχολιασμός επικαιρότητας
Ο πολιτικός σχολιασμός επικαιρότητας δεν είναι η εύκολη αγανάκτηση της στιγμής ούτε η κομματική κατήχηση με άλλο όνομα. Είναι μια πράξη ερμηνείας. Παίρνει ένα γεγονός – μια κυβερνητική απόφαση, ένα εθνικό ζήτημα, μια κοινωνική αναταραχή, μια διεθνή κρίση – και το εντάσσει σε πλαίσιο. Ρωτά ποιο είναι το υπόβαθρο, ποια είναι η γλώσσα που χρησιμοποιείται για να παρουσιαστεί, ποιες αξίες επιστρατεύονται και ποια πραγματικότητα αποκρύπτεται.
Αυτό σημαίνει ότι ο καλός σχολιαστής δεν αρκείται να πει αν συμφωνεί ή διαφωνεί. Οφείλει να εξηγήσει γιατί ένα μέτρο εμφανίζεται ως αναγκαίο, ενώ ίσως εξυπηρετεί συγκεκριμένα κέντρα ισχύος. Οφείλει επίσης να δείξει γιατί μια υπόθεση που πλασάρεται ως τεχνική είναι στην ουσία βαθύτατα πολιτική. Οι λέξεις «μεταρρύθμιση», «εκσυγχρονισμός», «δικαίωμα», «ασφάλεια», «ευρωπαϊκή υποχρέωση» δεν είναι ουδέτερα δοχεία. Είναι όπλα πλαισίωσης.
Γιατί η ουδέτερη ενημέρωση συχνά δεν αρκεί
Η ιδέα ότι υπάρχει απολύτως ουδέτερη ενημέρωση είναι βολική για όσους θέλουν να εμφανίζουν ως φυσική τάξη πραγμάτων τις δικές τους πολιτικές προτεραιότητες. Η επιλογή του θέματος, η σειρά παρουσίασης, ο τίτλος, το λεξιλόγιο, οι καλεσμένοι, ακόμη και το τι μένει εκτός κάδρου, συνιστούν ήδη παρέμβαση. Η επίκληση της ουδετερότητας λειτουργεί πολλές φορές ως φύλλο συκής για έναν ήδη εγκατεστημένο συσχετισμό ισχύος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άποψη έχει την ίδια αξία ή ότι η τεκμηρίωση είναι προαιρετική. Σημαίνει όμως ότι η αποστειρωμένη δήθεν αντικειμενικότητα συχνά κρύβει κάτι πιο επικίνδυνο: την αδυναμία να κατονομαστεί η πολιτική ουσία των εξελίξεων. Όταν η ακρίβεια παρουσιάζεται ως καιρικό φαινόμενο, όταν η δημογραφική κρίση αντιμετωπίζεται σαν αφηρημένος δείκτης, όταν η εθνική κυριαρχία λογίζεται ως παρωχημένη ευαισθησία, τότε δεν έχουμε ενημέρωση. Έχουμε ιδεολογική απονέκρωση.
Ο πολιτικός σχολιασμός επικαιρότητας ως πεδίο σύγκρουσης
Η επικαιρότητα δεν είναι ποτέ αθώα. Κάθε μεγάλο γεγονός ανοίγει μάχη ερμηνειών. Ένα νομοσχέδιο δεν είναι μόνο τα άρθρα του. Είναι η φιλοσοφία του, η κοινωνική ομάδα που ευνοεί, η αντίληψη περί ανθρώπου και κοινωνίας που κουβαλά. Μια διεθνής συμφωνία δεν είναι μόνο διπλωματικό κείμενο. Είναι σταθμός σε μια αλυσίδα επιλογών που επηρεάζουν κυριαρχία, παραγωγή, πολιτισμική αυτοαντίληψη.
Γι' αυτό και ο πολιτικός σχολιασμός δεν μπορεί να είναι άχρωμος. Αν είναι πράγματι τίμιος, θα είναι συγκρουσιακός. Θα ενοχλήσει, θα αμφισβητήσει, θα αρνηθεί να αποδεχθεί ως μονόδρομο ό,τι προωθείται από κυβερνητικούς μηχανισμούς, υπερεθνικά κέντρα ή επικοινωνιακές βιομηχανίες. Όχι από ιδιοτροπία, αλλά επειδή η δημοκρατία χωρίς ζωντανή ερμηνευτική αντιπαράθεση καταντά τελετουργία.
Τα κριτήρια που ξεχωρίζουν τον σοβαρό σχολιασμό
Υπάρχει, βέβαια, και ο κακός σχολιασμός. Εκείνος που φωνάζει χωρίς να εξηγεί, που υποδύεται τον αντισυστημικό ενώ ανακυκλώνει κοινοτοπίες, που βαφτίζει ανάλυση την προσωπική εμπάθεια. Η διαφορά δεν είναι μικρή.
Ο σοβαρός σχολιασμός στηρίζεται πρώτα στην ικανότητα να διαβάζει πίσω από το γεγονός. Δεν αρκεί να επαναλάβει τι ειπώθηκε στη Βουλή ή τι έγραψαν τα πρακτορεία. Πρέπει να δείξει τι διακυβεύεται. Δεύτερον, χρειάζεται ιστορική μνήμη. Χωρίς συνέχεια, όλα φαίνονται πρωτοφανή και άρα εύκολα χειραγωγήσιμα. Τρίτον, χρειάζεται πολιτισμικό κριτήριο. Η πολιτική δεν αφορά μόνο προϋπολογισμούς και ποσοστά, αλλά και την εικόνα που έχει μια κοινωνία για τον εαυτό της.
Υπάρχει και κάτι ακόμη, συχνά παραγνωρισμένο: η πειθαρχία στη σκέψη. Η έντονη θέση δεν είναι άλλοθι για προχειρότητα. Αντίθετα, όσο πιο αιχμηρός είναι ο λόγος, τόσο μεγαλύτερη υποχρέωση υπάρχει για σαφές επιχείρημα. Η οργή χωρίς διάγνωση καταλήγει θέαμα. Και το θέαμα, ακόμη κι όταν παριστάνει την αντίσταση, τελικά υπηρετεί το ίδιο σύστημα εντυπώσεων που υποτίθεται ότι πολεμά.
Η παγίδα της αδιάκοπης στιγμής
Το μεγαλύτερο πρόβλημα της σύγχρονης δημόσιας συζήτησης είναι ότι όλα συμβαίνουν στο απόλυτο παρόν. Η κάθε δήλωση αντιμετωπίζεται ως σεισμικό γεγονός, η κάθε ανάρτηση ως πολιτικό τεκμήριο, η κάθε επικοινωνιακή κρίση ως εθνική καμπή. Έτσι όμως ο πολίτης εξαντλείται σε διαρκή εγρήγορση χωρίς πραγματική κατανόηση.
Ο πολιτικός σχολιασμός επικαιρότητας έχει αξία μόνο όταν αντιστέκεται σε αυτή την τυραννία της στιγμής. Όταν λέει ότι δεν είναι όλα ισοδύναμα. Όταν ξεχωρίζει το επιφανειακό από το δομικό. Όταν επιμένει ότι πίσω από δέκα θορυβώδεις υποθέσεις μπορεί να κρύβεται μια ενδέκατη, πολύ πιο κρίσιμη, που περνά σκόπιμα χαμηλά. Αυτό απαιτεί ιεράρχηση, όχι παραγωγή συνεχούς συναγερμού.
Η ιδεολογία δεν είναι ελάττωμα, είναι δήλωση ευθύνης
Στον δημόσιο λόγο της μεταπολιτευτικής κόπωσης, η λέξη «ιδεολογικός» χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές ως μομφή. Σαν να είναι προτιμότερο να μιλά κανείς χωρίς αρχές, χωρίς άξονα, χωρίς συνεκτική εικόνα για την πατρίδα, την κοινωνία, τον πολιτισμό, την πίστη, το δικαίωμα και την εξουσία. Πρόκειται για απάτη.
Η ιδεολογική συνείδηση δεν είναι πρόβλημα όταν δηλώνεται καθαρά και δοκιμάζεται στον διάλογο. Πρόβλημα είναι η συγκαλυμμένη ιδεολογία που ντύνεται τεχνοκρατία ή ηθική ανωτερότητα. Όποιος σχολιάζει την επικαιρότητα οφείλει να μην προσποιείται ότι μιλά από πουθενά. Μιλά από ένα σύστημα αξιών, από μια παράδοση σκέψης, από μια αντίληψη περί συλλογικού συμφέροντος. Το τίμιο είναι να το λέει ανοιχτά.
Αυτό ακριβώς είναι που αναζητά ένα απαιτητικό αναγνωστικό κοινό. Όχι δήθεν αμερόληπτους διαμεσολαβητές, αλλά ανθρώπους και μέσα που καταθέτουν καθαρή θέση και αναλαμβάνουν το κόστος της. Σε έναν χώρο όπως το Triklopodia.gr, αυτή η στάση δεν είναι περιττή ένταση. Είναι όρος ύπαρξης.
Τι ζητά ο αναγνώστης από ένα κείμενο γνώμης
Ο σημερινός αναγνώστης, ειδικά εκείνος που έχει ήδη κορεστεί από πληροφορία, δεν ζητά περισσότερους τίτλους. Ζητά καθαρή ματιά. Θέλει κάποιος να του πει όχι μόνο τι συνέβη, αλλά γιατί πρέπει να τον αφορά, ποια βαθύτερη τάση εκφράζει και ποιο ψέμα αναπαράγεται γύρω του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο σχολιασμός πρέπει πάντα να καταλήγει σε απόλυτες βεβαιότητες. Υπάρχουν ζητήματα όπου η απάντηση είναι πράγματι «εξαρτάται». Υπάρχουν διεθνείς συγκρούσεις με πολλαπλά επίπεδα, κοινωνικά θέματα με πραγματικές αντιφάσεις, εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες που δεν αναλύονται με συνθήματα. Η δύναμη του καλού αρθρογραφικού λόγου δεν βρίσκεται στο να ισοπεδώνει την πολυπλοκότητα, αλλά στο να τη φωτίζει χωρίς να χάνει τον αξιακό του άξονα.
Όταν ο σχολιασμός γίνεται δημόσια ευθύνη
Ο πολιτικός σχολιασμός επικαιρότητας είναι τελικά μια μορφή δημόσιας ευθύνης. Δεν λειτουργεί μόνο ως καθρέφτης των γεγονότων, αλλά ως πεδίο αγώνα για το πώς θα τα κατανοήσει η κοινωνία. Αν αυτό το πεδίο εγκαταλειφθεί σε επαγγελματίες της κοινοτοπίας, σε κομματικούς διαφημιστές ή σε εμπόρους αγανάκτησης, τότε η ίδια η πολιτική σκέψη θα υποβαθμιστεί σε μηχανισμό αντίδρασης.
Χρειαζόμαστε λοιπόν κείμενα που να παίρνουν θέση χωρίς να χάνουν το μέτρο, που να αντιστέκονται στο κυρίαρχο αφήγημα χωρίς να διολισθαίνουν σε εύκολη κραυγή, που να αντιμετωπίζουν την επικαιρότητα όχι ως αφορμή για προσωπική προβολή αλλά ως πεδίο ερμηνείας και ευθύνης. Γιατί ο πολίτης δεν έχει ανάγκη από ακόμη έναν θόρυβο. Έχει ανάγκη από λόγο που να του ξαναδίνει κριτήριο, μνήμη και προσανατολισμό.
