Τις τελευταίες ημέρες δόθηκε στη δημοσιότητα η μελέτη του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα με τίτλο «Ποιος κρατάει τα κλειδιά του ψηφιακού κράτους;»[1]. Πρόκειται για ένα κείμενο που φιλοδοξεί να ανοίξει τη συζήτηση για την «ψηφιακή κυριαρχία» της χώρας και να παρουσιάσει μια εναλλακτική πρόταση απέναντι στο μοντέλο ψηφιακού μετασχηματισμού που εφαρμόζει η σημερινή κυβέρνηση.
Η μελέτη περιλαμβάνει ενδιαφέρουσες επισημάνσεις. Αναφέρεται στην εξάρτηση του Δημοσίου από μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες τεχνολογίας, ασκεί κριτική στον τρόπο με τον οποίο ανατίθενται μεγάλα ψηφιακά έργα, επισημαίνει κινδύνους από τη συγκέντρωση κρίσιμων δεδομένων σε ξένες υποδομές και προτείνει μεγαλύτερο δημόσιο έλεγχο, ανοικτό λογισμικό, διαλειτουργικότητα και ενίσχυση της εθνικής τεχνολογικής αυτονομίας.
Όλα αυτά είναι θεμιτά και αξίζουν συζήτησης.
Υπάρχει όμως ένα θεμελιώδες ερώτημα που απουσιάζει εντελώς.
Ένα ερώτημα τόσο κρίσιμο, ώστε χωρίς αυτό ολόκληρη η συζήτηση κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια τεχνική διαμάχη για τους διαχειριστές του συστήματος και όχι για τα δικαιώματα του ανθρώπου μέσα σε αυτό.
Το ερώτημα που λείπει
Η μελέτη ασχολείται εκτενώς με το ποιος θα ελέγχει τα δεδομένα.
Δεν ασχολείται σχεδόν καθόλου με το αν ο πολίτης θα μπορεί να επιλέξει να μην ενταχθεί πλήρως στο ψηφιακό σύστημα.
Δεν συζητά:
1.- αν θα υπάρχει πάντα δυνατότητα φυσικής συναλλαγής με το Δημόσιο,
2.- αν θα διατηρηθούν αναλογικές μορφές ταυτοποίησης,
3.- αν ο πολίτης θα μπορεί να ασκεί τα δικαιώματά του χωρίς αποκλειστική χρήση ψηφιακών μέσων,
4.- αν θα υπάρχει δικαίωμα άρνησης συμμετοχής σε καθολικά συστήματα ψηφιακής ταυτοποίησης,
5.- αν θα προστατευθεί η δυνατότητα μιας πραγματικής offline ζωής.
Η μελέτη θεωρεί δεδομένο ότι το μέλλον είναι πλήρως ψηφιακό. Η μόνη συζήτηση που φαίνεται να γίνεται είναι ποιος θα κατέχει τα κλειδιά αυτού του ψηφιακού οικοδομήματος.
Όμως η πραγματική δημοκρατική συζήτηση θα έπρεπε να ξεκινά από αλλού.
Θέλουμε άραγε μια κοινωνία στην οποία η πρόσβαση στις υπηρεσίες, στις συναλλαγές, στην υγεία, στην εκπαίδευση, στην εργασία και τελικά στην ίδια την κοινωνική συμμετοχή θα περνά υποχρεωτικά μέσα από ένα ενιαίο ψηφιακό σύστημα ταυτοποίησης;
Η μεγάλη απουσία: το δικαίωμα της ψηφιακής ακεραιότητας
Η Πανελλήνια Κίνηση κατά του Ψηφιακού Ολοκληρωτισμού «ΕΞΟΔΟΣ» έχει αναδείξει εδώ και χρόνια ένα ζήτημα που απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από τον δημόσιο διάλογο.
Το δικαίωμα της ψηφιακής ακεραιότητας. Το δικαίωμα δηλαδή κάθε ανθρώπου να μην εξαναγκάζεται σε πλήρη ψηφιακή ενσωμάτωση. Να έχει πάντοτε εναλλακτική αναλογική πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες. Να μη χάνει δικαιώματα επειδή δεν επιθυμεί να χρησιμοποιεί συγκεκριμένες ψηφιακές εφαρμογές. Να μπορεί να ζει και να συναλλάσσεται εκτός ενός καθεστώτος διαρκούς ηλεκτρονικής καταγραφής. Να προστατεύεται από την ολοένα αυξανόμενη διασύνδεση κρατικών και ιδιωτικών δεδομένων.
Η συζήτηση αυτή απουσιάζει πλήρως από τη μελέτη. Και αυτό δεν είναι μια μικρή παράλειψη. Είναι ίσως η σημαντικότερη παράλειψη. Διότι η μεγάλη απειλή του 21ου αιώνα δεν είναι μόνο ποιος ελέγχει τις υποδομές. Είναι η δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου η ανθρώπινη ύπαρξη μετατρέπεται σταδιακά σε μια ακολουθία ψηφιακών δεδομένων που μπορούν να καταγράφονται, να αναλύονται, να ταξινομούνται και να αξιολογούνται.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι πολυεθνικές
Στη μελέτη επανέρχεται συχνά η ανησυχία για τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας. Πρόκειται ασφαλώς για υπαρκτό πρόβλημα. Όμως η ιστορία διδάσκει ότι η συγκέντρωση εξουσίας είναι επικίνδυνη ανεξαρτήτως διαχειριστή.
Ένα ψηφιακό σύστημα που συγκεντρώνει όλες τις πληροφορίες ενός ανθρώπου παραμένει δυνητικά επικίνδυνο είτε το διαχειρίζεται μια πολυεθνική είτε ένα κράτος είτε μια υπερεθνική αρχή.
Η ουσία δεν βρίσκεται μόνο στο ποιος κρατά τα δεδομένα. Βρίσκεται στο αν επιτρέπεται η συγκέντρωσή τους. Βρίσκεται στο αν ο πολίτης διατηρεί πραγματική ελευθερία επιλογής. Βρίσκεται στο αν υπάρχουν θεσμικά όρια που δεν μπορούν να παραβιαστούν.
Μια πολιτική αντίφαση
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση. Η σημερινή κριτική του Αλέξη Τσίπρα στον τρόπο υλοποίησης του ψηφιακού κράτους δημιουργεί ένα εύλογο ερώτημα.
Ποιος άραγε έθεσε τα θεμέλια αυτού του μοντέλου της υποχρεωτικότητας;
Η απάντηση είναι γνωστή. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ήταν εκείνη που εισήγαγε το θεσμικό πλαίσιο της υποχρεωτικότητας των νέων ηλεκτρονικών ταυτοτήτων και άνοιξε τον δρόμο για τη μετάβαση σε ένα νέο καθεστώς ψηφιακής ταυτοποίησης των πολιτών, επιχειρώντας να συνδέσει το καθεστώς αυτό ως μόνη δυνατότητα συμμετοχής στην ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Μετατρέποντας δηλαδή την ταυτότητα, από μέσο ταυτοποίησης, σε αποκλειστικό μέσο άσκησης δικαιωμάτων (κάρτα πολίτη).
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν άλλαξε την κατεύθυνση. Την επιτάχυνε. Πρόσθεσε τον Προσωπικό Αριθμό. Επεξέτεινε τη διαλειτουργικότητα των μητρώων. Προχώρησε ακόμη περισσότερο στην ενοποίηση των ψηφιακών υποδομών.
Με άλλα λόγια, δεν έχουμε δύο αντίπαλα μοντέλα. Έχουμε δύο διαφορετικές εκδοχές του ίδιου στρατηγικού σχεδιασμού. Η μία έβαλε τα θεμέλια. Η άλλη ολοκληρώνει το οικοδόμημα.
Η δημοκρατία της ψηφιακής εποχής
Ο μεγάλος πολιτικός και νομικός αγώνας των επόμενων δεκαετιών δεν θα αφορά μόνο την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Θα αφορά κάτι βαθύτερο. Θα αφορά το δικαίωμα του ανθρώπου να παραμένει άνθρωπος και όχι απλώς ψηφιακό προφίλ. Θα αφορά το δικαίωμα να υπάρχει κοινωνική ζωή εκτός πλατφορμών. Θα αφορά το δικαίωμα να συμμετέχει κανείς στην οικονομική και πολιτική ζωή χωρίς να υποχρεώνεται να αποδέχεται κάθε νέα μορφή ψηφιακής ταυτοποίησης. Θα αφορά το δικαίωμα να υπάρχει πραγματική ελευθερία επιλογής.
Η δημοκρατία της ψηφιακής εποχής δεν θα κριθεί από το πόσο εξελιγμένα είναι τα πληροφοριακά συστήματα. Θα κριθεί από το αν ο πολίτης διατηρεί το δικαίωμα να πει: «Όχι. Επιλέγω έναν διαφορετικό τρόπο ζωής και το κράτος οφείλει να τον σέβεται.»
Η συζήτηση που άνοιξε το Ινστιτούτο Τσίπρα είναι χρήσιμη. Αλλά παραμένει ελλιπής. Διότι συζητά για τα κλειδιά του ψηφιακού κράτους χωρίς να συζητά για τα δικαιώματα εκείνων που θα ζουν μέσα σε αυτό.
Η «ΕΞΟΔΟΣ» θεωρεί ότι η επόμενη μεγάλη θεσμική διεκδίκηση δεν είναι απλώς η «ψηφιακή κυριαρχία». Είναι η συνταγματική και νομοθετική κατοχύρωση του δικαιώματος της ψηφιακής ακεραιότητας, του δικαιώματος στην offline ζωή, και της υποχρέωσης του κράτους να διατηρεί πάντοτε πραγματικές, λειτουργικές και ισότιμες αναλογικές εναλλακτικές.
Γιατί το μέτρο μιας ελεύθερης κοινωνίας δεν είναι πόσο ψηφιακή γίνεται. Είναι πόσο σέβεται εκείνους που επιλέγουν να παραμείνουν ελεύθεροι.
[1] https://in-at.gr/flash-analysi-poios-krataei-ta-kleidia-tou-psifiakou-kratous
