Γράφει ο Γεώργιος Αποστολάκης
Η ψηφιακή μεταστοιχείωση της κοινωνίας δεν έχει μία μόνο συνέπεια. Διαμορφώνει τρεις διαφορετικές βαθμίδες κινδύνου, τις οποίες πρέπει να διακρίνουμε καθαρά.
Η πρώτη είναι η καθολική παρακολούθηση και προφιλοποίηση του πολίτη. Με τη διασύνδεση των κρατικών μητρώων, των οικονομικών συναλλαγών, των μετακινήσεων, της υγείας και της διαδικτυακής δραστηριότητας, συγκεντρώνεται ένας τεράστιος όγκος πληροφοριών για κάθε άνθρωπο. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένα λεπτομερές ψηφιακό προφίλ: ποιος είναι, πού βρίσκεται, με ποιους συναναστρέφεται, τι αγοράζει, τι πιστεύει και πώς συμπεριφέρεται. Εδώ το μεγάλο αγαθό που απειλείται είναι η ιδιωτικότητα, δηλαδή το δικαίωμα του ανθρώπου να διαθέτει έναν χώρο ζωής που δεν παρακολουθείται και δεν καταγράφεται διαρκώς.
Η δεύτερη βαθμίδα είναι ο επηρεασμός της βούλησης. Οι αλγόριθμοι δεν περιορίζονται στην καταγραφή των επιλογών μας. Αξιοποιούν όσα γνωρίζουν για εμάς, ώστε να προβλέπουν και τελικά να κατευθύνουν τις αποφάσεις, τις προτιμήσεις, τις καταναλωτικές συνήθειες, ακόμη και τις πολιτικές ή κοινωνικές μας απόψεις. Εδώ δεν απειλείται μόνο η ιδιωτικότητα, αλλά το ανεπηρέαστο της ανθρώπινης κρίσης. Ο άνθρωπος κινδυνεύει να πιστεύει ότι επιλέγει ελεύθερα, ενώ το περιβάλλον μέσα στο οποίο αποφασίζει έχει ήδη διαμορφωθεί ειδικά για να τον οδηγήσει προς ορισμένη κατεύθυνση.
Υπάρχει, όμως, και μία τρίτη βαθμίδα, ακόμη σοβαρότερη: η μετατροπή του ανθρώπου σε αποκλειστικά ψηφιακό πολίτη. Είναι το σημείο στο οποίο η ηλεκτρονική ταυτότητα και ο μοναδικός αριθμός δεν αποτελούν απλώς βοηθητικά μέσα, αλλά γίνονται υποχρεωτικός όρος αναγνώρισης και συμμετοχής. Χωρίς αυτά ο άνθρωπος δεν θα μπορεί να συναλλάσσεται, να εργάζεται, να ταξιδεύει, να λαμβάνει υπηρεσίες, να ασκεί δικαιώματα ή να αποκτά βασικά αγαθά. Δεν θα αρκεί τότε να υπάρχει ως φυσικό πρόσωπο· θα πρέπει προηγουμένως να αναγνωρίζεται από το ψηφιακό σύστημα. Αν δεν πιστοποιείται ηλεκτρονικά, θα είναι για το σύστημα σαν να μην υπάρχει.
Αυτό είναι το έσχατο σημείο και η πραγματική κόκκινη γραμμή. Άλλο είναι να γνωρίζει το σύστημα πολλά για εμάς, άλλο να επηρεάζει τις επιλογές μας και άλλο να εξαρτά την ίδια τη δυνατότητά μας να υπάρχουμε κοινωνικά από την αποδοχή ενός αριθμού και μιας υποχρεωτικής ψηφιακής ταυτότητας. Η τρίτη συνέπεια εμπεριέχει και ολοκληρώνει τις δύο προηγούμενες: πρώτα ο άνθρωπος καταγράφεται, έπειτα κατευθύνεται και, τελικά, μπορεί να αποκλείεται.
Στο σημείο αυτό προβάλλεται συχνά η ένσταση: «Για ποια ιδιωτικότητα μιλάτε, αφού μόνοι μας παραδίδουμε τα προσωπικά μας δεδομένα στα κινητά και στις ψηφιακές πλατφόρμες;». Το επιχείρημα δεν είναι πειστικό. Καταρχάς, η απρόσεκτη ή ακόμη και εκούσια παραχώρηση ορισμένων δεδομένων δεν σημαίνει γενική παραίτηση από το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα ούτε νομιμοποιεί την καθολική παρακολούθηση και τον αλγοριθμικό επηρεασμό. Κυρίως, όμως, αφορά μόνο τις δύο πρώτες βαθμίδες του προβλήματος. Δεν απαντά καθόλου στην τρίτη και κρισιμότερη: άλλο να επιλέγει κάποιος, έστω απερίσκεπτα, να χρησιμοποιεί ένα κινητό ή μία πλατφόρμα και άλλο να υποχρεώνεται να διαθέτει ψηφιακή ταυτότητα και αριθμό για να εργάζεται, να συναλλάσσεται, να λαμβάνει υπηρεσίες και να ασκεί τα δικαιώματά του. Στην πρώτη περίπτωση μπορεί, τουλάχιστον θεωρητικά, να απέχει. Στη δεύτερη δεν του επιτρέπεται να υπάρχει κοινωνικά έξω από το σύστημα. Και αυτή ακριβώς είναι η αποφασιστική διαφορά.
Για τον χριστιανό το ζήτημα αποκτά και πνευματική διάσταση. Δεν σημαίνει ότι κάθε σύγχρονος αριθμός ή κάθε ηλεκτρονικό σύστημα ταυτίζεται αυτομάτως με όσα περιγράφονται στο 13ο κεφάλαιο της Αποκαλύψεως. Η προφητική προειδοποίηση, όμως, δεν μπορεί να αγνοηθεί όταν διαμορφώνεται ένα περιβάλλον στο οποίο ένας αριθμός και μία κεντρική ψηφιακή πιστοποίηση μπορούν να γίνουν προϋπόθεση για να αγοράζει ή να πωλεί κανείς και, γενικότερα, για να συμμετέχει στην κοινωνική ζωή.
Γι’ αυτό κάθε πολίτης έχει δημοκρατικό καθήκον να αντιστέκεται στον ψηφιακό ολοκληρωτισμό. Ο χριστιανός έχει επιπλέον πνευματικό καθήκον να βρίσκεται σε διαρκή νήψη: να παρακολουθεί όχι μόνο τι είναι η τεχνολογία σήμερα, αλλά και σε ποια σχέση εξάρτησης μπορεί να οδηγήσει αύριο. Η προστασία της ιδιωτικότητας και της ελεύθερης βούλησης είναι μεγάλα αγαθά. Η άρνηση, όμως, να γίνει η ψηφιακή ταυτότητα και ο αριθμός όρος κοινωνικής υπάρξεως είναι η τελική γραμμή άμυνας. Αυτή η γραμμή δεν πρέπει να περαστεί.
